Του Αργύρη Δεμερτζή/ Σημαντικά προβλήματα στην ποιότητα του αέρα στις μεγάλες  πόλεις, απουσία υποδομών για τη διαχείριση των επικίνδυνων αποβλήτων, χαμηλούς ρυθμούς στην ανακύκλωση... ΕΕ για το περιβάλλον: Χαμηλές επιδόσεις και υψηλοί φόροι

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Σημαντικά προβλήματα στην ποιότητα του αέρα στις μεγάλες  πόλεις, απουσία υποδομών για τη διαχείριση των επικίνδυνων αποβλήτων, χαμηλούς ρυθμούς στην ανακύκλωση και ταυτοχρόνως ότι τα έσοδα της Ελλάδας από περιβαλλοντικούς φόρους εξακολουθούν να συγκαταλέγονται μεταξύ των υψηλότερων στην Ευρωπαϊκή Ένωση διαπιστώνει η έκθεση της ΕΕ για την εφαρμογή της περιβαλλοντικής πολιτικής το 2019  στην Ελλάδα.

Η ανακοίνωση της Κομισιόν για την επισκόπηση της εφαρμογής τηςε πολιτικής της ΕΕ για το περιβάλλον, που περιλαμβάνει 28 εκθέσεις, μία ανά χώρα, που παρουσιάζουν την κατάσταση προόδου στην εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας της ΕΕ, καθώς και τις ευκαιρίες βελτίωσης σε κάθε κράτος μέλος ειδικότερα για την Ελλάδα μεταξύ πολλών άλλων διαπιστώνει ότι:

Σύμφωνα με την ΕΕΠΠ του 2019, έχει σημειωθεί κάποια πρόοδος ως προς τη διαχείριση αποβλήτων, καθώς πλέον εφαρμόζεται το στρατηγικό πλαίσιο διαχείρισης αποβλήτων και έχουν εγκριθεί τα εθνικά και περιφερειακά σχέδια διαχείρισης αποβλήτων.

Επιπλέον, ο αριθμός παράνομων χώρων υγειονομικής ταφής που εξακολουθούν να βρίσκονται σε λειτουργία ή χρήζουν αποκατάστασης μειώθηκε με την πάροδο των ετών.

Ωστόσο, η παύση της λειτουργίας των εναπομενόντων χώρων υγειονομικής ταφής θα είναι ιδιαίτερα δυσχερής εάν δεν κατασκευαστούν νέες εγκαταστάσεις.

Μείζονα προσπάθεια

Η Ελλάδα σημειώνεται στην έκθεση πρέπει να καταβάλει μείζονα προσπάθεια, ώστε να δημιουργήσει επαρκές δίκτυο εγκαταστάσεων για την αποτελεσματική διαχείριση του συνόλου των επικίνδυνων αποβλήτων που παράγονται στη χώρα. Έχει σημειωθεί κάποια πρόοδος ως προς τα νομικά και θεσμικά βήματα που απαιτούνται για την αύξηση της ανακύκλωσης αποβλήτων και την επέκταση των προγραμμάτων διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού (ΔΕΠ). Εντούτοις, σύμφωνα με την «έκθεση έγκαιρης προειδοποίησης» της Επιτροπής για το 2018, η Ελλάδα διατρέχει τον κίνδυνο να μην εκπληρώσει τον στόχο για αύξηση του ποσοστού ανακύκλωσης αστικών αποβλήτων σε 50% μέχρι το 2020.

Όσον αφορά την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, πρόσφατα η Ελλάδα επέκτεινε σημαντικά το θαλάσσιο τμήμα του ελληνικού δικτύου Natura 2000. Ανέπτυξε νομοθεσία για τη θέσπιση φορέων διαχείρισης των τόπων που έχουν ενταχθεί στο δίκτυο Natura 2000 και ξεκίνησε να εφαρμόζει πλήρες ολοκληρωμένο έργο LIFE για τη φύση. Αυτά τα θετικά βήματα θα πρέπει να ακολουθηθούν από συγκεκριμένη επιτόπια δράση για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των προκλήσεων που προσδιορίστηκαν στην προηγούμενη έκθεση.

Όσον αφορά την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, έχουν σημειωθεί θετικά βήματα, όπως η συστηματική αξιολόγηση και η στρατηγική αναδιοργάνωση των επενδυτικών αναγκών της χώρας. Οι εν λόγω προσπάθειες αναμένεται να οδηγήσουν σε ταχεία δημιουργία των απαραίτητων υποδομών, ιδίως στους οικισμούς (ήτοι, πληθυσμιακά κέντρα ή τόποι οικονομικής δραστηριότητας) κατά των οποίων έχουν κινηθεί διαδικασίες επί παραβάσει.

Παραδείγματα ορθών πρακτικών

  • Στα συγκεκριμένα μέτρα για μια ολοκληρωμένη στρατηγική πολιτικής για την κυκλική οικονομία συγκαταλέγονται:
  1. πρόσφατα θεσπισθέν εθνικό σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία, στο οποίο προβλέπονται βραχυπρόθεσμα μέτρα και μακροπρόθεσμες προτεραιότητες·
  2. ο νόμος του 2017 για την ανακύκλωση, ο οποίος προσαρμόζει την ισχύουσα νομοθεσία στις αρχές της κυκλικής οικονομίας· και iii) φόρουμ για την κυκλική οικονομία, το οποίο ενθαρρύνει τον διάλογο μεταξύ των σχετικών ενδιαφερόμενων μερών για την ενίσχυση της ανάπτυξης επιχειρηματικών μοντέλων και καινοτομιών προσαρμοσμένων στην κυκλική οικονομία.
  • Τα τοπικά σχέδια διαχείρισης (αστικών) αποβλήτων, που ενσωματώθηκαν στα περιφερειακά σχέδια, θέτουν ως βασικό στόχο τη χωριστή συλλογή των βιολογικών αποβλήτων. Η Ελλάδα έχει προγραμματίσει τη διάθεση σημαντικού ποσοστού των ενωσιακών κονδυλίων σε μέτρα και υποδομές διαχείρισης αποβλήτων, ιδίως δε σε ολοκληρωμένες εγκαταστάσεις διαχείρισης αποβλήτων και σε προγράμματα διαχωρισμού στην πηγή.
  • Διατίθενται κίνητρα για την ενθάρρυνση της αγοράς αυτοκινήτων με χαμηλότερες εκπομπές CO2 και τα καινούρια οχήματα που αγοράζονται στην Ελλάδα συγκαταλέγονται μεταξύ των πλέον φιλικών προς το περιβάλλον στην ΕΕ.
  • Όσον αφορά την περιβαλλοντική διακυβέρνηση, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακολουθεί προοδευτική προσέγγιση για την πρόσβαση στη δικαιοσύνη για περιβαλλοντικά θέματα. Επιπλέον, όλες οι διοικητικές διαδικασίες, συμπεριλαμβανομένων αυτών που σχετίζονται με το περιβάλλον, έχουν καταστεί σημαντικά πιο διαφανείς χάρη στο πρόγραμμα διαφάνειας «Διαύγεια».

Πράσινη φορολογία και περιβαλλοντικά επιβλαβείς επιδοτήσεις

Τα έσοδα της Ελλάδας από περιβαλλοντικούς φόρους εξακολουθούν να συγκαταλέγονται μεταξύ των υψηλότερων στην ΕΕ, τονίζεται στην έκθεση και ότι οι περιβαλλοντικοί φόροι αντιστοιχούσαν στο 3,97 % του ΑΕΠ το 2017 (μέσος όρος στην ΕΕ: 2,4 %) και οι ενεργειακοί φόροι στο 3,18 % του ΑΕΠ (μέσος όρος στην ΕΕ: 1,84 %).

Το ίδιο έτος τα έσοδα από περιβαλλοντικούς φόρους στην Ελλάδα ανήλθαν στο 9,5 % των συνολικών εσόδων από φόρους και εισφορές κοινωνικής ασφάλισης (μέσος όρος στην ΕΕ: 5,97 %).

Η φορολογική διάρθρωση της Ελλάδας οδηγεί σε σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό εσόδων από τη φορολόγηση της εργασίας στα συνολικά φορολογικά έσοδα σε σχέση με τον μέσο όρο της ΕΕ. Τα έσοδα της Ελλάδας από τη φορολόγηση της εργασίας ήταν 39,5 % το 2016, ενώ η έμμεση φορολογική επιβάρυνση της εργασίας ανήλθε σε 41 %.

Οι φόροι κατανάλωσης παρέμειναν σχετικά υψηλοί (38 %, 11η θέση στην ΕΕ των 28), κάτι που υποδεικνύει ότι υπάρχει κάποια δυνατότητα μετατόπισης της φορολογίας από την εργασία στην κατανάλωση, ιδίως μέσω των περιβαλλοντικών φόρων.

Υπάρχουν παραδείγματα ορθών φορολογικών μέτρων για το περιβάλλον. Ωστόσο, η εφαρμογή της σχετικής νομοθεσίας περιορίζεται σε αρκετές περιπτώσεις. Για παράδειγμα, παρότι ο φόρος υγειονομικής ταφής έχει θεσπιστεί από τον Ιανουάριο του 2014, δεν είχε ακόμη εφαρμοστεί τον Ιανουάριο του 2018.

Ορυκτά καύσιμα

Εντωμεταξύ, οι επιδοτήσεις για τα ορυκτά καύσιμα αυξήθηκαν σημαντικά κατά την τελευταία δεκαετία, κυρίως λόγω μιας σειράς κρατικών προγραμμάτων για τη στήριξη της οικιακής θέρμανσης και των ηλεκτρογεννητριών σε απομακρυσμένα νησιά. Στην Ελλάδα έχουν θεσπιστεί και άλλες επιδοτήσεις για χρήση ορυκτών καυσίμων, καθώς και αρκετές επιστροφές ειδικού φόρου κατανάλωσης για τη γεωργία, την εγχώρια ναυτιλία, την αλιεία, τα τουριστικά σκάφη και για τη χρήση άνθρακα και οπτάνθρακα. Οι εν λόγω εξαιρέσεις ανήλθαν σε 260 εκατ. EUR το 2016 και οι μεταφορές πιστώσεων για επιδόματα ανήλθαν σε περισσότερα από 1,5 εκατ. EUR.

Η Ελλάδα δεν έχει σημειώσει πρόοδο όσον αφορά τη μείωση της διαφοράς της τιμής ντίζελ/βενζίνης (διαφορά της τιμής του ντίζελ έναντι της τιμής της βενζίνης) από το 2005. Το 2016 παρατηρήθηκε αξιοσημείωτο χάσμα της τάξης του 101 % μεταξύ των φορολογικών συντελεστών βενζίνης και ντίζελ, ενώ το 2005 ήταν μόλις 21 %. Οι φορολογικοί συντελεστές επί της βενζίνης και του ντίζελ το 2016 παρέμειναν παρεμφερείς με αυτούς του 2015 (0,67 EUR ανά λίτρο για τη βενζίνη και 0,33 EUR για το ντίζελ).

Ανακύκλωση

Η Ελλάδα διατρέχει κίνδυνο μη επίτευξης του στόχου για ανακύκλωση του 50% των αστικών αποβλήτων έως το 2020. Ως εκ τούτου, σημειώνεται στην έκθεση η Επιτροπή εξέδωσε «έκθεση έγκαιρης προειδοποίησης» για την Ελλάδα, στην οποία προβλέπονται συγκεκριμένες δράσεις προτεραιότητας για την κάλυψη του κενού εφαρμογής. Η Ελλάδα πρέπει επίσης να καταβάλει σημαντική προσπάθεια για τη συμμόρφωση με τους στόχους ανακύκλωσης για την περίοδο μετά το 2020.

Το 2012 η Ελλάδα εξέδωσε νόμο για τον φόρο υγειονομικής ταφής, ωστόσο η εφαρμογή του αναβλήθηκε έως το 2019 το νωρίτερο. Εντωμεταξύ, η τιμή ανάληψης για την υγειονομική ταφή (landfill gate fee), η οποία είναι χαμηλή επί του παρόντος, από κοινού με τους φθηνούς παράνομους χώρους υγειονομικής ταφής, αποτελούν παράγοντες που αποθαρρύνουν την ανακύκλωση έναντι της διάθεσης των αποβλήτων. Τα διαθέσιμα οικονομικά μέσα δεν επαρκούν και τα συστήματα που εφαρμόζονται επί του παρόντος είναι αναποτελεσματικά.

Πρέπει να ληφθούν πρόσθετα μέτρα για την εκτροπή των βιοδιασπώμενων αποβλήτων από τους χώρους υγειονομικής ταφής και τη θέσπιση και παρακολούθηση υποδομής και συστημάτων για τη χωριστή συλλογή «πόρτα-πόρτα». Προς το παρόν δεν υφίστανται συστήματα κινήτρων που προάγουν την πρόληψη και συμμετοχή στη χωριστή συλλογή (συστήματα PAYT), ενώ συγκεκριμένα κίνητρα προς τοπικές αρχές ώστε να εφαρμόζουν τη χωριστή συλλογή βρίσκονται στο στάδιο της ανάπτυξης.

Από τη θετική πλευρά, η Ελλάδα έχει σημειώσει πρόοδο από νομική και πρακτική άποψη όσον αφορά την αύξηση της ανακύκλωσης αποβλήτων και την επέκταση των προγραμμάτων ΔΕΠ. Για παράδειγμα, μείωσε τη διάθεση αποβλήτων σε μη συμμορφούμενους χώρους υγειονομικής ταφής. Το 2015 το σχετικό ποσοστό μειώθηκε σε λιγότερο από 4 % των συνολικών αποβλήτων που διατέθηκαν. Σύντομα, πρόκειται να εφαρμοστεί επιχειρησιακό σχέδιο για τη ΔΕΠ, βάσει του οποίου θα θεσπίζεται χρηματοδότηση για διάφορα συστήματα συσκευασίας ΔΕΠ. Τα τοπικά σχέδια διαχείρισης (αστικών) αποβλήτων, που ενσωματώθηκαν στα περιφερειακά σχέδια, θέτουν ως βασικό στόχο τη χωριστή συλλογή των βιολογικών αποβλήτων. Η Ελλάδα έχει προγραμματίσει τη διάθεση μεγάλου ποσοστού των ενωσιακών κονδυλίων σε μέτρα και υποδομές διαχείρισης αποβλήτων —πιο συγκεκριμένα, ολοκληρωμένες εγκαταστάσεις επεξεργασίας αποβλήτων και προγράμματα διαχωρισμού στην πηγή.

Ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα

Η ΕΕ έχει εκπονήσει ολοκληρωμένη δέσμη νομοθετημάτων για την ποιότητα του αέρα43, η οποία καθιερώνει πρότυπα και στόχους με γνώμονα την υγεία για μια σειρά αέριων ρύπων.

Οι μειώσεις των εκπομπών μεταξύ των ετών 1990 και 2014 που αναφέρονταν στην προηγούμενη ΕΕΠΠ συνεχίστηκαν και κατά την περίοδο 2014-2016. Κατά την εν λόγω περίοδο, οι εκπομπές οξειδίων του θείου (SOx) μειώθηκαν κατά 19,74 %, οι εκπομπές αμμωνίας (NH3) μειώθηκαν κατά 5,52 %, οι εκπομπές πτητικών οργανικών ενώσεων (NMVOC) μειώθηκαν κατά 0,17 %, οι εκπομπές λεπτών αιωρούμενων σωματιδίων (PM2,5) μειώθηκαν κατά 10,11 % και οι εκπομπές οξειδίων του αζώτου (NOx) μειώθηκαν κατά 2,2 % .

Παρά τη μείωση των εκπομπών από το 1990, η χώρα πρέπει να καταβάλει πρόσθετη προσπάθεια για να εκπληρώσει τις δεσμεύσεις της όσον αφορά τη μείωση των εκπομπών (σε σχέση με τα επίπεδα του 2005) οι οποίες τίθενται από τη νέα οδηγία σχετικά με τα εθνικά ανώτατα όρια εκπομπών για την περίοδο 2020-2029, καθώς και για κάθε έτος, αρχής γενομένης από το 2030.

Την ίδια στιγμή, η ποιότητα του αέρα στην Ελλάδα εξακολουθεί να προκαλεί ανησυχίες.

Οι επανειλημμένες παραβιάσεις των προτύπων ποιότητας του αέρα (για τα PM10), οι οποίες έχουν σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία και στο περιβάλλον, ελέγχονται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή μέσω διαδικασιών επί παραβάσει σε όλα τα οικεία κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας. Στόχος είναι να διασφαλιστεί η θέσπιση επαρκών μέτρων, ώστε να επιτευχθεί συμμόρφωση όλων των ζωνών.

Δράσεις προτεραιότητας για το 2019

  • Ανάληψη, στο πλαίσιο του εθνικού προγράμματος ελέγχου της ατμοσφαιρικής ρύπανσης (ΕΠΕΑΡ), δράσεων προς την κατεύθυνση της μείωσης των βασικών πηγών εκπομπών —και εκπλήρωση του συνόλου των προτύπων ποιότητας του αέρα.
  • Αναβάθμιση και βελτίωση του δικτύου παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα και διασφάλιση της έγκαιρης υποβολής δεδομένων για την ποιότητα του αέρα.
  • Επίσπευση της μείωσης των εκπομπών οξειδίων του αζώτου (NOx) και των συγκεντρώσεων διοξειδίου του αζώτου (NO2). Για αυτό θα χρειαστεί, για παράδειγμα, περαιτέρω μείωση των εκπομπών από τις μεταφορές, ιδίως σε αστικές περιοχές (και ενδέχεται να απαιτηθούν αναλογικοί και στοχευμένοι περιορισμοί στην πρόσβαση των οχημάτων στις πόλεις).
  • Επίσπευση της μείωσης των εκπομπών και συγκεντρώσεων αιωρούμενων σωματιδίων (PM2,5 και PM10). Για αυτό θα απαιτηθεί, για παράδειγμα, περαιτέρω μείωση των εκπομπών από την παραγωγή ενέργειας και την παραγωγή θερμότητας με χρήση στερεών καυσίμων ή προαγωγή της αποδοτικής και καθαρής τηλεθέρμανσης.
  • Αξιοποίηση της πρωτοβουλίας «Περιφέρειες εξόρυξης άνθρακα σε μετάβαση» για τη μείωση της χρήσης άνθρακα στην οικιακή θέρμανση, με στόχο τον περιορισμό των εκπομπών αέριων ρύπων.

 

NEWSLETTER