Αδικαιολόγητα θεσμικά κενά στην ασφάλεια των χημικών εγκαταστάσεων

Του Κώστα Κρεμαλή* Χημικός Μηχανικός ΕΜΠ

Με αφορμή την τραγωδία στη ΒΙΟΛΑΝΤΑ καταθέτω ορισμένες σκέψεις για τα θεσμικά κενά στην ασφάλεια των χημικών εγκαταστάσεων στη χώρα. Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την απόδοση ευθυνών για ένα τραγικό γεγονός. Αφορά και το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο σχεδιάζονται, αδειοδοτούνται και λειτουργούν εγκαταστάσεις υψηλού κινδύνου.

Τα εγκληματικά σφάλματα και οι παραλείψεις που ήδη είναι γνωστά και οδήγησαν στο δυστύχημα αναμένεται να απασχολήσουν τη Δικαιοσύνη. Ωστόσο, η σημασία του γεγονότος υπερβαίνει την αναζήτηση ατομικών ευθυνών και αναδεικνύει ευρύτερα θεσμικά ζητήματα που σχετίζονται με την ασφάλεια των χημικών εγκαταστάσεων.

Η έννοια της πιστοποίησης ασφάλειας

Στη διεθνή πρακτική, η ασφάλεια εγκαταστάσεων υψηλού κινδύνου δεν διασφαλίζεται μόνο μέσω της ύπαρξης κανονισμών, αλλά κυρίως μέσω διαδικασιών πιστοποίησης.

Πιστοποίηση της ασφάλειας χημικών εγκαταστάσεων μπορεί να ορισθεί ως η θεσμικά καθορισμένη διαδικασία τεχνικής αξιολόγησης, μέσω τεκμηριωμένων μελετών, κανονισμών και επιθεωρήσεων, με την οποία διαπιστώνεται ότι ο σχεδιασμός, η κατασκευή και η λειτουργία μιας εγκατάστασης πληρούν τις απαιτήσεις ασφάλειας, που είναι αναγκαίες για την πρόληψη ατυχημάτων και την προστασία εργαζομένων, κοινωνίας και περιβάλλοντος.

Η διαδικασία αυτή βασίζεται συνήθως σε:

♦ ολοκληρωμένο τεχνικό σχεδιασμό της εγκατάστασης

♦ συμμόρφωση με τεχνικούς κανονισμούς και πρότυπα

♦ ανεξάρτητο τεχνικό έλεγχο και επιθεώρηση

♦ συνεχή παρακολούθηση της ασφαλούς λειτουργίας

Η διεθνής πρακτική

Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες η αδειοδότηση χημικών εγκαταστάσεων προϋποθέτει ολοκληρωμένο σύνολο τεχνικών μελετών που καλύπτουν: 

♦ τον λειτουργικό σχεδιασμό της παραγωγικής διαδικασίας (process design)

♦ τον μηχανολογικό και ηλεκτρολογικό σχεδιασμό

♦ την ανάλυση κινδύνων και τα συστήματα προστασίας

Χαρακτηριστικά, στο γερμανικό θεσμικό πλαίσιο η αδειοδότηση μπορεί να απαιτεί έως και είκοσι επιμέρους τεχνικές μελέτες, αναλογα με την κατηγοριοποίηση των εγκαταστάσεων , οι οποίες υποβάλλονται ως ενιαίο σύνολο με ευθύνη συντονιστή μηχανικού, συνήθως εκπροσώπου εξειδικευμένης Εταιρείας.

Η ύπαρξη ενός τέτοιου ολοκληρωμένου πλαισίου αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη ατυχημάτων σε εγκαταστάσεις υψηλού κινδύνου και υποστηρίζεται είτε από οργανωμένες κρατικές αρχές, είτε επικουρικά από πιστοποιημένους οργανισμούς τεχνικού ελέγχου όπως οι οργανισμοί TÜV.

Το κανονιστικό πλαίσιο και το ΠΔ 274/1997

Το ΠΔ 274/1997 εκδόθηκε με σημαντική καθυστέρηση σε σχέση με την αρχική νομοθετική πρόβλεψη και αντικατέστησε ένα προγενέστερο ανεπαρκές πλαίσιο ρυθμίσεων. Παρότι αποτέλεσε ένα πρώτο βήμα εξορθολογισμού των αρμοδιοτήτων των ειδικοτήτων μηχανικών στις χημικές εγκαταστάσεις, δεν συνοδεύτηκε από ένα ολοκληρωμένο σύστημα τεχνικής αξιολόγησης και ελέγχου της ασφάλειας των εγκαταστάσεων.

Ο ν. 4254/2014 προέβλεπε την αναμόρφωση του σχετικού κανονιστικού πλαισίου, που θα μπορούσε να συμμορφώνεται με τη διεθνή πρακτική, ώστε να επικαιροποιηθούν οι ρυθμίσεις για την επαγγελματική επάρκεια και την τεχνική ευθύνη στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Η προβλεπόμενη αυτή αναμόρφωση δεν έχει μέχρι σήμερα υλοποιηθεί.

Πολυνομία, πολυαρχία και τυπική συμμόρφωση

Το ελληνικό διοικητικό σύστημα χαρακτηρίζεται από πολυνομία και κατακερματισμό αρμοδιοτήτων μεταξύ πολλών αρχών. Σε τέτοιες συνθήκες η διοικητική πρακτική τείνει να μετατοπίζεται από την ουσιαστική τεχνική αξιολόγηση προς την τήρηση τυπικών διαδικασιών.

Έτσι διαμορφώνεται ένα σύστημα τυπικής κανονιστικής συμμόρφωσης (formal compliance), στο οποίο η πλήρωση διοικητικών απαιτήσεων δημιουργεί την εντύπωση κανονιστικής επάρκειας, χωρίς να διασφαλίζεται πάντοτε η ουσιαστική ασφάλεια των εγκαταστάσεων.

Συμπέρασμα

Η τραγωδία στη ΒΙΟΛΑΝΤΑ δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μεμονωμένο γεγονός. Αναδεικνύει την ανάγκη για ουσιαστικό αναστοχασμό και βελτίωση του θεσμικού πλαισίου ασφάλειας των χημικών και γενικότερα των βιομηχανικών εγκαταστάσεων στη χώρα.

Απαιτείται σαφές θεσμικό πλαίσιο, ολοκληρωμένες τεχνικές μελέτες, συστηματικός και τεκμηριωμένος έλεγχος της ασφάλειας και πραγματική πιστοποίηση επαγγελματικής επάρκειας για όσους αναλαμβάνουν την τεχνική ευθύνη τέτοιων εγκαταστάσεων.

Ευθύνη ΤΕΕ στη διαμόρφωση τεκμηριωμένων θέσεων για ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια των τεχνικών έργων και εγκαταστάσεων

Το θέμα αυτό θα έπρεπε κατ’ εξοχήν να αποτελέσει αντικείμενο σοβαρής συζήτησης στο Τεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας, το οποίο από τον θεσμικό του ρόλο οφείλει να συμβάλλει στη διαμόρφωση τεκμηριωμένων θέσεων για ζητήματα που αφορούν την ασφάλεια των τεχνικών έργων και εγκαταστάσεων.

Δυστυχώς, κατά τη συνεδρίαση της Αντιπροσωπείας του ΤΕΕ στις 08/03, η συζήτηση αυτή δεν κατέστη δυνατό να πραγματοποιηθεί. Η παρέμβαση ομάδας φοιτητών του ΕΜΠ στο πλαίσιο αντιπαράθεσης για το ανούσιο θέμα των επαγγελματικών δικαιωμάτων οδήγησε στη διάλυση της συνεδρίασης. Έτσι ένα ιδιαίτερα σοβαρό ζήτημα που αφορά την ασφάλεια των βιομηχανικών εγκαταστάσεων και κατ’ επέκταση την προστασία της κοινωνίας δεν συζητήθηκε.

Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει και ένα ευρύτερο πρόβλημα: τη μετατόπιση της λειτουργίας του Επιμελητηρίου από τον επιμελητηριακό και επιστημονικό του ρόλο προς μια περισσότερο συνδικαλιστική λογική αντιπαραθέσεων.

*Κώστας Κρεμαλής, Διαχ/στής Τεχνικής Εταιρείας, Μέλος ΕΕΕΧΜ ΤΕΕ., τ. Εκπρόσωπος στην Ευρωπαϊκή Ομοσπονδία Χημικών Μηχανικών