Δημόσιες συμβάσεις: οι 20 αλλαγές που φέρνει ο νέος ευρωπαϊκός Κανονισμός

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Ριζικές αλλαγές στους δημόσιους διαγωνισμούς και κυρίως στον τρόπο με τον οποίο επιλέγονται, ελέγχονται και πληρώνονται οι ανάδοχοι έργων, μελετών, προμηθειών και υπηρεσιών φέρνει η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για τον νέο Κανονισμό Δημοσίων Συμβάσεων. Περιορίζονται τα εμπόδια συμμετοχής, καθιερώνεται BIM στα μεγάλα έργα, ενισχύεται η ποιότητα έναντι της χαμηλότερης τιμής, θεσπίζονται νέοι κανόνες για αναθεωρήσεις τιμών, τροποποιήσεις συμβάσεων, υπεργολάβους και συμμετοχή επιχειρήσεων τρίτων χωρών.

♦ Μέτρα για την αποφυγή υπερσυγκέντρωσης έργων και συμβάσεων: Οι αναθέτουσες αρχές θα πρέπει να εξετάζουν αν μία μεγάλη σύμβαση πρέπει να διαιρεθεί σε τμήματα για να διευκολύνονται οι ΜΜΕ, να μειώνεται η εξάρτηση από έναν προμηθευτή και να ενισχύεται η ασφάλεια εφοδιασμού. Εάν αποφασίσουν να μη γίνει διαίρεση, πρέπει να αιτιολογούν την επιλογή.

♦ Έλεγχοι με εργαλεία κατά της απάτης και της συμπαιγνίας: Οι αναθέτουσες αρχές θα χρησιμοποιούν εργαλεία ανάλυσης κινδύνου, όπως το Arachne+ ή αντίστοιχο εθνικό σύστημα, για τον εντοπισμό απάτης, διαφθοράς, συμπαιγνίας και συγκρούσεων συμφερόντων. Όταν εντοπίζεται υψηλός κίνδυνος, θα πρέπει να καταγράφονται οι ενέργειες που έγιναν ή να αιτιολογείται γιατί δεν ελήφθησαν μέτρα.

Ο νέος Κανονισμός:

-Μεταφέρει το βάρος από την απλή χαμηλότερη τιμή στην ποιότητα, στην πραγματική ικανότητα εκτέλεσης και στον έλεγχο της σύμβασης, σε όλο τον κύκλο ζωής της.

-Στο στάδιο της συμμετοχής περιορίζονται τα υπερβολικά κριτήρια τζίρου και προηγούμενης δημόσιας εμπειρίας.

-Στην ανάθεση ενισχύεται η BPQR, η ποιότητα και η βιωσιμότητα της προσφοράς.

-Στην εκτέλεση θεσπίζονται σαφέστεροι κανόνες για BIM, αναθεωρήσεις τιμών, συμπληρωματικά έργα, αλλαγές αναδόχου, υπεργολάβους και πληρωμές.

-Δημιουργείται ενιαίο ψηφιακό σύστημα παρακολούθησης σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.

Οι  20 αλλαγές που φέρνει ο νέος ευρωπαϊκός Κανονισμός

Ο νέος Κανονισμός δημοσιοποιήθηκε στις 9 Σεπτεμβρίου 2026 και προβλέπει την αντικατάσταση των τριών σημερινών Οδηγιών για τις δημόσιες συμβάσεις, τις παραχωρήσεις και τους οργανισμούς κοινής ωφέλειας από έναν ενιαίο, άμεσα εφαρμοστέο Κανονισμό, την Πράξη για τις Δημόσιες Συμβάσεις – Public Procurement Act.

Θα ακολουθήσουν διαπραγματεύσεις στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στο Συμβούλιο και συνεπώς το κείμενο μπορεί να αλλάξει. Η πρόταση προβλέπει εφαρμογή δύο χρόνια μετά την έναρξη ισχύος του τελικού Κανονισμού, ο οποίος θα είναι άμεσα δεσμευτικός στα κράτη-μέλη.

1. Ένας Κανονισμός αντί τριών Οδηγιών

Η πρώτη αλλαγή είναι θεσμική. Οι τρεις Οδηγίες του 2014 για δημόσιες συμβάσεις, παραχωρήσεις και φορείς κοινής ωφέλειας αντικαθίστανται από ενιαίο Κανονισμό. Στόχος είναι να περιοριστούν οι διαφορετικές εθνικές μεταφορές και να υπάρξει πιο ομοιόμορφο σύστημα κανόνων στην ΕΕ.

2. Πλαφόν στις απαιτήσεις κύκλου εργασιών

Οι αναθέτουσες αρχές μπορούν να συνεχίσουν να ζητούν ελάχιστο ετήσιο κύκλο εργασιών, ειδικό κύκλο εργασιών στον τομέα της σύμβασης, χρηματοοικονομικά στοιχεία και ασφάλιση επαγγελματικής ευθύνης. Όμως ο ελάχιστος κύκλος εργασιών δεν μπορεί κατά κανόνα να υπερβαίνει το 50% της εκτιμώμενης ετήσιας αξίας της σύμβασης.

Μεγαλύτερη απαίτηση επιτρέπεται μόνο σε ειδικά αιτιολογημένες περιπτώσεις, για παράδειγμα λόγω αυξημένων κινδύνων του έργου ή της υπηρεσίας.

Η διάταξη στοχεύει στην αποφυγή υπερβολικών οικονομικών κριτηρίων, που αποκλείουν μικρές, μεσαίες και νεότερες επιχειρήσεις.

3. Περιορίζεται η απαίτηση προηγούμενης εμπειρίας σε δημόσια έργα και μελέτες

Η αναθέτουσα αρχή μπορεί να απαιτεί τεχνική και επαγγελματική ικανότητα και εμπειρία κατάλληλη για το έργο η την μελέτη. Δεν μπορεί όμως, ως γενικό κανόνα, να απαιτεί προηγούμενη εμπειρία ειδικά σε δημόσιες συμβάσεις. Τέτοιος όρος επιτρέπεται μόνο εφόσον δικαιολογείται από την πολυπλοκότητα της σύμβασης ή τη φύση του αντικειμένου.

Άρα τεχνική εμπειρία που έχει αποκτηθεί στον ιδιωτικό τομέα δεν μπορεί να απορρίπτεται απλώς επειδή δεν προέρχεται από δημόσιο έργο.

4. Υποχρεωτικό BIM σε έργα από 25 εκατ. ευρώ και πάνω

Για δημόσια έργα εκτιμώμενης αξίας ίσης ή μεγαλύτερης από 25 εκατ. ευρώ προβλέπεται υποχρεωτική χρήση Building Information Modelling – BIM κατά την εκτέλεση της σύμβασης.

Το BIM ορίζεται ως συνεργατική ψηφιακή διαδικασία, με ανοικτά και διαλειτουργικά πρότυπα, για τη δημιουργία, διαχείριση και ανταλλαγή δομημένων πληροφοριών σε όλο τον κύκλο ζωής του έργου.

Η αναθέτουσα αρχή μπορεί να περιορίσει την εφαρμογή σε συγκεκριμένα τμήματα ή αναδόχους όταν η πλήρης εφαρμογή προκαλεί δυσανάλογο βάρος ή όταν υπάρχουν λόγοι ασφάλειας. Η Επιτροπή μπορεί στο μέλλον να μειώσει το όριο των 25 εκατ. ευρώ.

5. Οι βασικές διαδικασίες ανάθεσης

Το νέο πλαίσιο απλοποιεί τις διαδικασίες και στηρίζεται κυρίως σε δύο μοντέλα, τα οποία είναι:

→ Η ανοικτή διαδικασία επιτρέπει σε κάθε ενδιαφερόμενο οικονομικό φορέα να καταθέσει προσφορά.

→ Η δυναμική διαδικασία δημιουργεί ανοικτή βάση οικονομικών φορέων, οι οποίοι μπορούν να συμμετέχουν και στη συνέχεια να καλούνται για συγκεκριμένες συμβάσεις.

Και στις δύο διαδικασίες η αναθέτουσα αρχή μπορεί να επιλέξει εάν θα χρησιμοποιεί κριτήρια επιλογής και εάν θα διεξάγει διαπραγματεύσεις.

6. Περισσότερες διαπραγματεύσεις, με σαφή όρια

Οι διαπραγματεύσεις επεκτείνονται και μπορούν να αφορούν τεχνικά χαρακτηριστικά, ποσότητες, όρους παράδοσης και άλλα τεχνικά και οικονομικά στοιχεία.

Δεν μπορούν όμως να αφορούν λόγους αποκλεισμού, κριτήρια επιλογής ή κριτήρια ανάθεσης, ούτε να αλλοιώνουν ουσιωδώς το αντικείμενο του έργου.

7. Ειδική διαδικασία καινοτομίας

Θεσπίζεται διαδικασία για περιπτώσεις στις οποίες το Δημόσιο χρειάζεται λύση που δεν υπάρχει ακόμη στην αγορά. Μπορεί να περιλαμβάνει διαβούλευση, ανάπτυξη προτάσεων, δοκιμές, επαλήθευση, αξιολόγηση και τελικά αγορά της λύσης.

8. Η BPQR γίνεται βασική μέθοδος ανάθεσης

Η Best Price-Quality Ratio – BPQR, δηλαδή η βέλτιστη σχέση τιμής-ποιότητας, γίνεται η βασική μέθοδος αξιολόγησης.

Η ποιότητα πρέπει να έχει βάρος τουλάχιστον 30% της συνολικής βαθμολογίας.

Στις συμβάσεις έντασης εργασίας η ελάχιστη βαρύτητα ανεβαίνει στο 50%.

Η κατεύθυνση είναι σαφής: η χαμηλότερη τιμή δεν πρέπει πλέον να αποτελεί το κυρίαρχο κριτήριο.

9. Διευρύνεται η έννοια της ποιότητας

Ως ποιοτικά κριτήρια μπορούν να αξιολογούνται:

♦ τεχνική αρτιότητα,

♦ λειτουργικότητα,

♦ αισθητικά χαρακτηριστικά,

♦ προσβασιμότητα,

♦ περιβαλλοντική επίδοση,

♦ κοινωνικά χαρακτηριστικά,

♦ καινοτομία,

♦ ασφάλεια,

♦ ανθεκτικότητα εφοδιασμού,

♦ ποιότητα και εμπειρία του προσωπικού.

Η αναθέτουσα αρχή μπορεί ακόμη και να καθορίσει σταθερή τιμή και να αφήσει τον ανταγωνισμό να κριθεί αποκλειστικά στην ποιότητα.

10. Νέοι κανόνες για τις ασυνήθιστα χαμηλές προσφορές

Όταν μία προσφορά εμφανίζεται υπερβολικά χαμηλή σε σχέση με τις υπόλοιπες, την αγορά, το εκτιμώμενο κόστος, το εργατικό κόστος, τα υλικά, τα logistics ή προηγούμενες αντίστοιχες συμβάσεις, η αναθέτουσα αρχή πρέπει να ζητήσει εξηγήσεις.

Ο προσφέρων πρέπει να αποδεικνύει ότι η τιμή είναι οικονομικά βιώσιμη σε όλη τη διάρκεια της σύμβασης. Εάν οι εξηγήσεις δεν είναι ικανοποιητικές, η προσφορά απορρίπτεται.

11. Ρήτρες αναπροσαρμογής από την αρχή

Οι συμβάσεις μπορούν να περιλαμβάνουν από την αρχή σαφείς μηχανισμούς αναπροσαρμογής. Μπορούν να συνδέονται με:

♦ δείκτες τιμών,

♦ πληθωρισμό,

♦ κόστος κρίσιμων υλικών,

♦ διακυμάνσεις ζήτησης,

♦ δείκτες απόδοσης.

Οι ρήτρες πρέπει να είναι αντικειμενικά αιτιολογημένες, σαφείς και να διατηρούν την οικονομική ισορροπία της σύμβασης.

Αναπροσαρμογή που γίνεται βάσει τέτοιας ρήτρας δεν θεωρείται τροποποίηση της σύμβασης.

12. Τροποποίηση έως 15% χωρίς νέο διαγωνισμό

Τροποποίηση έως 15% της αρχικής αξίας θεωρείται μη ουσιώδης και μπορεί να γίνει χωρίς νέο διαγωνισμό, εφόσον δεν αλλάζει την οικονομική ισορροπία υπέρ του αναδόχου.

Σε διαδοχικές τροποποιήσεις υπολογίζεται η σωρευτική καθαρή αξία.

13. Τι θεωρείται ουσιώδης μεταβολή

Ουσιώδης θεωρείται η αλλαγή που:

♦ θα είχε επηρεάσει τον αρχικό ανταγωνισμό,

♦ αλλάζει ουσιωδώς το αντικείμενο,

♦ μεταβάλλει την οικονομική ισορροπία υπέρ του αναδόχου,

♦ αλλάζει τον αρχικό ανάδοχο εκτός των προβλεπόμενων εξαιρέσεων.

14. Ουσιώδεις αλλαγές χωρίς νέο διαγωνισμό

Ακόμη και ουσιώδης τροποποίηση μπορεί να γίνει χωρίς νέα διαδικασία όταν απαιτούνται πρόσθετα έργα, υπηρεσίες ή προμήθειες και η αλλαγή αναδόχου δεν είναι τεχνικά ή οικονομικά εφικτή.

Επιτρέπεται επίσης όταν προκύπτουν περιστάσεις, που δεν μπορούσε να προβλέψει μία επιμελής αναθέτουσα αρχή, όπως:

♦ αλλαγές νομοθεσίας,

♦ σημαντικές τεχνολογικές εξελίξεις,

♦ κρίσεις,

♦ έκτακτες καταστάσεις,

♦ σοβαρές οικονομικές ή λειτουργικές διαταραχές.

15. Αλλαγή αναδόχου χωρίς νέο διαγωνισμό

Η αντικατάσταση του αναδόχου μπορεί να γίνει χωρίς νέο διαγωνισμό σε περιπτώσεις συγχώνευσης, εξαγοράς, απορρόφησης, αφερεγγυότητας ή άλλης εταιρικής αναδιάρθρωσης.

Ο νέος οικονομικός φορέας πρέπει όμως να πληροί τα αρχικά κριτήρια επιλογής και η αλλαγή να μην χρησιμοποιείται για καταστρατήγηση των κανόνων.

16. Τροποποιήσεις άνω του 50% με αυξημένη δημοσιότητα

Όταν μία τροποποίηση υπερβαίνει το 50% της αρχικής εκτιμώμενης αξίας, πρέπει να προηγείται ειδική δημόσια περίληψη που αιτιολογεί γιατί δεν γίνεται νέος διαγωνισμός. Για ουσιώδεις τροποποιήσεις μέχρι 50%, η σχετική περίληψη δημοσιεύεται μέσα σε 20 ημέρες.

Η αναθέτουσα αρχή πρέπει να διατηρεί αναλυτικό φάκελο με την αιτιολόγηση, την αναγκαιότητα και τις οικονομικές επιπτώσεις της αλλαγής.

17. Αυστηρότερο πλαίσιο για υπεργολάβους

Η υπεργολαβία επιτρέπεται μόνο για μέρος της σύμβασης. Απαγορεύεται η πλήρης υπεργολαβία ολόκληρης της σύμβασης και η πλήρης περαιτέρω υπεργολαβία.

Ο προσφέρων πρέπει να δηλώνει από την προσφορά του το μέρος που σκοπεύει να αναθέσει σε τρίτους και τους υπεργολάβους.

Στα δημόσια έργα απαιτείται ενημέρωση για τις υπεργολαβίες πριν από την έναρξη εκτέλεσης.

Οι αναθέτουσες αρχές μπορούν επίσης να απαιτούν συγκεκριμένες κρίσιμες εργασίες να εκτελούνται απευθείας από τον κύριο ανάδοχο.

18. Απευθείας πληρωμές υπεργολάβων και προκαταβολές

Κατόπιν αιτήματος υπεργολάβου και εφόσον το επιτρέπει η φύση της σύμβασης, η αναθέτουσα αρχή μπορεί να τον πληρώνει απευθείας για το έργο ή τις υπηρεσίες που εκτέλεσε.

Παράλληλα ενθαρρύνονται οι προκαταβολές, κυρίως για τη διευκόλυνση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Στις συμβάσεις καινοτομίας η προκαταβολή προβλέπεται ακόμη εντονότερα.

19. Εθνικός Χώρος Δεδομένων Δημοσίων Συμβάσεων

Κάθε κράτος-μέλος θα πρέπει να δημιουργήσει ή να ορίσει National Public Procurement Data Space – NPPDS. Το σύστημα θα αποτελεί το κεντρικό εθνικό σημείο δεδομένων για ολόκληρο τον κύκλο μιας δημόσιας σύμβασης και θα περιλαμβάνει:

♦ συμμετέχοντες,

♦ αναδόχους,

♦ υπεργολάβους,

♦ προσφορές,

♦ συμβάσεις,

♦ παραδόσεις,

♦ χρηματοδότηση,

♦ πληρωμές,

♦ συμμετοχή ΜΜΕ,

♦ κινδύνους απάτης και διαφθοράς,

♦ πραγματικούς δικαιούχους,

♦ στοιχεία τρίτων χωρών και προέλευσης αγαθών.

Για ορισμένες συμβάσεις από 10.000 ευρώ και άνω προβλέπεται επίσης καταχώριση δεδομένων.

Τα εθνικά συστήματα θα τροφοδοτούν τον κεντρικό ευρωπαϊκό Public Procurement Data Space της Επιτροπής.

20. Ευρωπαϊκή προτίμηση και περιορισμοί σε τρίτες χώρες

Ο νέος Κανονισμός εισάγει σαφέστερο σύστημα για τη συμμετοχή επιχειρήσεων τρίτων χωρών. Ως «covered» θεωρούνται οικονομικοί φορείς από χώρες που συμμετέχουν στη Συμφωνία Δημοσίων Συμβάσεων του ΠΟΕ ή διαθέτουν σχετική συμφωνία με την ΕΕ, στο μέτρο που η συγκεκριμένη σύμβαση καλύπτεται από τις διεθνείς δεσμεύσεις της Ένωσης.

Οι αναθέτουσες αρχές θα μπορούν, υπό προϋποθέσεις:

♦ να περιορίζουν τη συμμετοχή σε ευρωπαϊκούς ή καλυπτόμενους φορείς,

♦ να απορρίπτουν μη καλυπτόμενες προσφορές,

♦ να απαιτούν ποσοστό ευρωπαϊκής προέλευσης,

♦ να δίνουν βαθμολογικό πλεονέκτημα,

♦ να απορρίπτουν προσφορά όταν ευρωπαϊκά ή καλυπτόμενα αγαθά, υπηρεσίες ή έργα είναι κάτω από 50% της συνολικής αξίας της προσφοράς.

Η Επιτροπή μπορεί επίσης να επιβάλλει υποχρεωτικούς περιορισμούς έναντι τρίτων χωρών όταν το απαιτούν στρατηγικά συμφέροντα της ΕΕ.

Υπάρχουν εξαιρέσεις όταν δεν υπάρχει κατάλληλος ευρωπαϊκός προμηθευτής, όταν δεν υπάρχει εύλογο υποκατάστατο ή όταν το ευρωπαϊκό κριτήριο οδηγεί σε δυσανάλογο κόστος.