Εννέα ειδικοί για το μέλλον των κτιρίων, των πόλεων και της αρχιτεκτονικής

Τι λένε εννέα διεθνώς αναγνωρισμένοι ειδικοί για το μέλλον των πόλεων, των κατασκευών, του πολεοδομικού σχεδιασμού και της αρχιτεκτονικής; Από την αναγέννηση του αστικού ιστού και τη μεταβολική πόλη έως τη χρηματοδότηση, την κλιματική ανθεκτικότητα, την τεχνητή νοημοσύνη και την κοινωνική συνοχή, κορυφαίοι ακαδημαϊκοί και θεσμικοί εκπρόσωποι επιχειρούν να απαντήσουν στο πώς μπορεί να διαμορφωθεί ένα νέο αστικό μοντέλο. Ένα μοντέλο που δεν αντιμετωπίζει την πόλη ως οικονομικό μηχανισμό, αλλά ως ζωντανό οργανισμό, με επίκεντρο τον άνθρωπο, τον τόπο και τη βιωσιμότητα.

Οι ειδικοί απαντούν:

♦ Για το ρόλο της αρχιτεκτονικής στην εποχή της κλιματικής κρίσης και της τεχνολογικής μετάβασης, θέτοντας κρίσιμα ερωτήματα για το μέλλον του σχεδιασμού των πόλεων.

♦ Πώς η αναγέννηση του αστικού ιστού, η κυκλική διαχείριση πόρων, οι πράσινες υποδομές και οι καινοτόμες αστικές πολιτικές μπορούν να διαμορφώσουν ένα νέο αστικό μεταβολικό μοντέλο που θα αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τις σύγχρονες προκλήσεις και τις πιέσεις της κλιματικής αλλαγής.

Antonio Riverso: «Η αρχιτεκτονική μπορεί να σώσει τις πόλεις»

Antonio Riverso, καθηγητής Αρχιτεκτονικής, μέλος του Συμβουλίου της Διεθνούς Ακαδημίας Αρχιτεκτονικής (IAA) και πρώην αντιπρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Αρχιτεκτόνων (UIA), έθεσε με σαφήνεια τον κομβικό ρόλο της αρχιτεκτονικής στον σχεδιασμό ενός νέου, πιο ανθεκτικού και βιώσιμου αστικού μοντέλου.

«Η αρχιτεκτονική μπορεί να σώσει τις πόλεις», σημείωσε χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας ότι οι αρχιτέκτονες δεν είναι απλοί διαχειριστές μορφών αλλά βασικοί συντελεστές κοινωνικής και περιβαλλοντικής αλλαγής. «Αν μας καλέσετε να “τραγουδήσουμε μαζί”, μπορούμε να κάνουμε ξανά τις πόλεις να τραγουδήσουν», ανέφερε, περιγράφοντας τη συνεργασία ως βασική προϋπόθεση αστικής αναγέννησης.

Ο ίδιος εξήγησε ότι η σύγχρονη αρχιτεκτονική καλείται να αντιμετωπίσει τεράστιες προκλήσεις: περιορισμένη κινητικότητα, ανάγκη για περιοχές μικτής χρήσης, επιστροφή της αγοράς στο κέντρο της πόλης, αλλά και την αποφυγή των μονολειτουργικών εμπορικών κέντρων που αναπτύσσονται «δέκα χιλιόμετρα έξω από τον αστικό πυρήνα».
«Πρέπει να “εμφυτεύσουμε” νέες λειτουργίες μέσα στο αστικό σώμα», τόνισε, εισάγοντας την έννοια του αστικού βελονισμού, δηλαδή των στοχευμένων μικρών παρεμβάσεων σε «σημεία-κλειδιά», που επαναφέρουν την ισορροπία και επιτρέπουν στην πόλη να αναγεννήσει τον εαυτό της.

Αναφερόμενος στην κλιματική κρίση, υπογράμμισε ότι απαιτείται συλλογική δράση για βαθιά ανάπλαση και αναγέννηση. Όπως επεσήμανε, πολλές σύγχρονες πόλεις μετατρέπονται σε απλούς οικονομικούς μηχανισμούς, όπου οι κάτοικοι δυσκολεύονται ακόμη και να βρουν στέγη, με φαινόμενα όπως τα Airbnb να επιδεινώνουν την κατάσταση. Στο πλαίσιο αυτό, έφερε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Βενετία, «μια πόλη που ο μαζικός τουρισμός την έχει απογυμνώσει από τον χαρακτήρα της, απομακρύνοντας από αυτήν τους ίδιους τους ανθρώπους της».

Peter Droege: «Γιατί να μη γίνουν όλες οι επενδύσεις βιώσιμες;»

Peter Droege, καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Λιχτενστάιν και πρώην πρόεδρος του EUROSOLAR, εστίασε στον καθοριστικό ρόλο της χρηματοδότησης και της στήριξης από τον τραπεζικό τομέα για την προώθηση της έννοιας της μεταβολικής πόλης. Όπως εξήγησε, πρόκειται για μια πόλη που «εναρμονίζεται με τον μεταβολισμό της βιόσφαιρας» και συμβάλλει ουσιαστικά στη δημιουργία ανθεκτικότητας.

Τόνισε ότι αυτός ο στόχος δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς ένα παγκόσμιο οικονομικό σύστημα που στηρίζει τη βιωσιμότητα. Σύμφωνα με τον ίδιο, από το 2007 έως το 2037 θα έχουν επενδυθεί περίπου 80 τρισεκατομμύρια δολάρια σε υποδομές, δηλαδή 2 έως 4 τρισ. δολάρια ετησίως. «Γιατί να μην κατευθυνθεί ολόκληρο αυτό το ποσό σε βιώσιμες επενδύσεις;» διερωτήθηκε.

Απαντώντας στο ζήτημα της αισθητικής των σύγχρονων πόλεων, σημείωσε ότι η νέα παγκόσμια αισθητική πρέπει να βασίζεται στη σταθεροποίηση του κλίματος, στην ορθή ενεργειακή διαχείριση, στον αγροτικό μετασχηματισμό και στην αντιμετώπιση της ρύπανσης. Όπως κατέληξε, «η νέα παγκόσμια αισθητική είναι η αναμόρφωση και η αναγέννηση της βιόσφαιρας»

Regina Gonthier: «Ο πλούτος μας είναι η ποικιλομορφία»

Η Regina Gonthier, Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Αρχιτεκτόνων (UIA), αναφέρθηκε στην «απίστευτη επέκταση των mega-πόλεων» και στον «τεράστιο αριθμό νέων πόλεων που χτίζονται», γεγονός που δημιουργεί διαφορετικά και σύνθετα προβλήματα. Όπως τόνισε, η αρχιτεκτονική και ο πολεοδομικός σχεδιασμός έχουν κρίσιμο ρόλο για το δημόσιο συμφέρον.

«Πρέπει να σεβόμαστε τον πληθυσμό, τους κατοίκους και τους χρήστες και να ανακαλύπτουμε τα χαρακτηριστικά του κάθε τόπου», σημείωσε, προσθέτοντας ότι στην αστικοποίηση «καθοριστική είναι η ποιότητα και ο σεβασμός των χαρακτηριστικών του τόπου». «Είναι πολύ σημαντικό να καταλάβεις τι χρειάζεσαι και τι δεν χρειάζεσαι», υπογράμμισε.

Η ίδια εξέφρασε έντονη ανησυχία για την ομοιομορφία που επιφέρει η παγκοσμιοποίηση. «Είναι εξαιρετικά σημαντικό σε έναν κόσμο παγκοσμιοποίησης να μην έχουμε ομοιομορφία παντού. Ο πλούτος μας είναι η ποικιλομορφία», ανέφερε, προειδοποιώντας για τον κίνδυνο «το κέντρο του Όσλο, της Αθήνας ή του Ντουμπάι να είναι ακριβώς το ίδιο».

Όσον αφορά την κλιματική μετάβαση, τόνισε ότι μπορεί να είναι δίκαιη μόνο αν συνοδεύεται από κοινωνική μετάβαση. «Δεν μπορούμε να αφήσουμε κανέναν πίσω», ξεκαθάρισε, επισημαίνοντας ότι η κλιματική κρίση εξελίσσεται μέσα σε ένα πλαίσιο πολλαπλών κρίσεων, όπως η ταχεία αστικοποίηση, η περιβαλλοντική υποβάθμιση και οι κοινωνικές ανισότητες. «Δεν μπορούμε να μιλάμε μόνο τεχνικά για την κλιματική κρίση», κατέληξε.

Paolo Desideri: «Η τεχνολογία πρέπει να είναι μέσο, όχι να διατάζει»

Ο Paolo Desideri, Πρόεδρος της Διεθνούς Ακαδημίας Αρχιτεκτονικής (IAA), συμφώνησε ότι η βασική πρόκληση σήμερα είναι η μετάβαση και ο μετριασμός των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. «Ο τελικός στόχος είναι η πραγματική βιωσιμότητα», σημείωσε, η οποία μπορεί να επιτευχθεί μέσω της ενοποίησης του κανονιστικού συστήματος και της βιομηχανικής αρχιτεκτονικής.

«Η επιδίωξή μας είναι η αναγέννηση της πόλης μέσω της αρχιτεκτονικής και της μηχανικής», τόνισε, αναφερόμενος στα ζητήματα θέρμανσης, ψύξης, πρασίνου και κυκλοφορίας.
Για την τεχνητή νοημοσύνη σημείωσε ότι «μπορεί να αυξήσει την αποτελεσματικότητα και την ακρίβεια, να ενισχύσει και να διευρύνει τη δημιουργικότητα και σίγουρα να βελτιώσει την απόδοση των κτηρίων», προειδοποίησε όμως ότι «χρειαζόμαστε επειγόντως νομοθεσία». «Η τεχνολογία πρέπει να είναι ένα μέσο, το οποίο δεν θα διατάζει», ανέφερε.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην υπερβολή στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. «Οι αρχιτέκτονες συχνά μπερδεύουν την υποβολή με τη δημιουργικότητα. Ας κάνουμε “cancel” στην υπερβολή και ας συγκεντρωθούμε στη δημιουργικότητα, που είναι το κύριο εργαλείο μας»

Πλάτωνας Στυλιανού: «Η ασφάλεια πρέπει πάντα να προηγείται»

Ο Πλάτωνας Στυλιανού, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Πολιτικών Μηχανικών, ξεκαθάρισε ότι «η Ευρώπη δεν μπορεί να επιτύχει τους κλιματικούς στόχους χωρίς να προστατεύσει τον πολίτη». Οι υποδομές, όπως είπε, πρέπει πρώτα απ’ όλα να είναι ασφαλείς.
«Δεν μπορείς να έχεις υποδομές που δεν είναι ασφαλείς και να ξοδεύεις χρήματα για εργασίες βιωσιμότητας. Η ασφάλεια πρέπει πάντα να προηγείται», τόνισε, επισημαίνοντας ότι η δομική και σεισμική εκτίμηση πρέπει να προηγείται οποιασδήποτε ενεργειακής αναβάθμισης.

Πρότεινε τη δημιουργία ενός ενιαίου πλαισίου ανακαίνισης, που θα χρηματοδοτεί τόσο την ασφάλεια όσο και την ενεργειακή αναβάθμιση, καθώς και την παροχή οικονομικών κινήτρων. «Οι πολιτικοί, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, οι μηχανικοί και οι αρχιτέκτονες πρέπει να καθίσουν στο ίδιο τραπέζι», είπε, για να βρεθούν ανθεκτικά πρότυπα.

Αναφερόμενος στα κτήρια πολιτιστικής κληρονομιάς, σημείωσε ότι «είναι πιο ευάλωτα, επειδή γερνούν και κατασκευάστηκαν εκτός της σημερινής νομοθεσίας». Για αυτά, πρότεινε επιλεκτική ενίσχυση βάσει αξιολόγησης κινδύνου και παρεμβάσεις με σύνεση. «Αυτή είναι η λύση μας για να συνδυάσουμε την ασφάλεια, τη σεισμική ενίσχυση, την ενεργειακή βελτίωση και την πρόληψη με την πολιτιστική κληρονομιά και τη σωστή χρηματοδότηση από την Ευρώπη»

Teresa Taboas Velerio: «Θέλουμε έξυπνους πολίτες, όχι απλώς έξυπνες υποδομές»

Η Teresa Taboas Velerio, Αντιπρόεδρος Ευρώπης της UIA, τόνισε ότι οι αρχιτέκτονες πρέπει «να κοιτάξουν έξω από το παράθυρο και όχι στον καθρέφτη», για να εντοπίσουν τις πραγματικές προκλήσεις. Επισήμανε ότι η κλιματική αλλαγή επηρεάζει το 40–50% του κατασκευαστικού τομέα και ότι οι αρχιτέκτονες πρέπει να κατανοούν το σύνολο πριν σχεδιάσουν το επιμέρους.

Αναφερόμενη στην τεχνητή νοημοσύνη, διερωτήθηκε «τι είναι τελικά οι έξυπνες πόλεις;», για να καταλήξει ότι σήμερα «θέλουμε έξυπνους πολίτες, όχι απλώς έξυπνες υποδομές». Υπογράμμισε την ανάγκη αποκλιμάκωσης των mega-πόλεων και αναζήτησης νέας ισορροπίας με τον άνθρωπο στο επίκεντρο.

Jersy Grochulski: «Το κρίσιμο είναι να θέσουμε τις σωστές ερωτήσεις»

Ο Jersy Grochulski, Αντιπρόεδρος της UIA και πρώην Πρόεδρος των Πολωνών Αρχιτεκτόνων, έθεσε το ζήτημα της υπερβολικά τεχνοκρατικής προσέγγισης στον αστικό σχεδιασμό. Όπως σημείωσε, «το πρόβλημα δεν είναι μόνο τεχνικό, είναι πρωτίστως φιλοσοφικό».
Τόνισε ότι οι αρχιτέκτονες μπορούν να συγκεντρώσουν γνώση από διαφορετικούς κλάδους και, ως ομάδα, να δώσουν απαντήσεις, αρκεί «να τεθούν οι κατάλληλες ερωτήσεις». Αναφέρθηκε επίσης στο συνέδριο της UIA στη Βαρκελώνη το 2026, όπου θα εξεταστεί πώς η αρχιτεκτονική μπορεί να επηρεάσει την οικολογία, την καθημερινότητα και τις κοινωνικές σχέσεις.

Martin Drahovsky: «Η αρχιτεκτονική χρειάζεται ενσυναίσθηση»

Ο Martin Drahovsky, Αντιπρόεδρος της IAA και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Σλοβακίας, τόνισε ότι οι αρχιτεκτονικές λύσεις πρέπει να είναι κατανοητές από την κοινωνία. Στο πλαίσιο αυτό, υπογράμμισε την ανάγκη συνεργασίας των αρχιτεκτόνων με την κοινωνία, μέσα από έναν πραγματικό διάλογο που θα βασίζεται στην ενσυναίσθηση, στην κατανόηση της τοπικής ζωής και στη χρήση τοπικών υλικών και πρώτων υλών.

Νίκος Φιντικάκης:  οι αρχιτέκτονες σπάνια ερωτώνται για τους νόμους που καθορίζουν τον αστικό σχεδιασμό

Ο Νίκος Φιντικάκης, Αντιπρόεδρος της UIA Region II, σημείωσε ότι «από την προϊστορία μέχρι σήμερα, η αρχιτεκτονική αποτελεί το σύνολο των απαντήσεων του ανθρώπου στις προκλήσεις του περιβάλλοντος». Παρ’ όλα αυτά, τόνισε ότι σήμερα οι αρχιτέκτονες σπάνια ερωτώνται για τους νόμους που καθορίζουν τον αστικό σχεδιασμό.

Αναφερόμενος στην Ελλάδα, σημείωσε ότι έχει γίνει μεγάλη πρόοδος την τελευταία δεκαετία, ωστόσο «έχουμε χάσει τη φιλοσοφική διάσταση όσων πράττουμε». Υπενθύμισε το πλαίσιο των αρχαίων φιλοσόφων, σύμφωνα με το οποίο ο αντιληπτός κόσμος βρίσκεται σε συνεχή ρευστή κίνηση, τονίζοντας ότι κρίσιμο είναι να κατανοήσουμε τη διαφορά μεταξύ αντιληπτού και απτού κόσμου. Στο τέλος της συζήτησης, αναδείχθηκε η σημασία καθιέρωσης από τον ΟΗΕ νέου Στόχου Βιώσιμης Ανάπτυξης ειδικά για την Αρχιτεκτονική.

◊ Οι εννέα ειδικοί απάντησαν για το μέλλον των κτιρίων, των πόλεων και της αρχιτεκτονικής, συμμετέχοντας ως ομιλητές στο πρόσφατο συνέδριο που διοργάνωσαν το ΤΜΕΔΕ και το ΤΕΕ.