Η πραγματική αλυσίδα ευθύνης για τη φωτιά στον ΧΥΤΑ Πάρου

Του Μιχάλη Χάλαρη*

Η μεγάλη πυρκαγιά που εκδηλώθηκε στον ΧΥΤΑ Πάρου και εξαπλώθηκε σε εκτεταμένο τμήμα του νησιού δεν είναι απλώς ακόμη ένα περιστατικό της αντιπυρικής περιόδου. Είναι μια υπόθεση που δοκιμάζει τη λειτουργία της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, το μοντέλο διαχείρισης των απορριμμάτων, την εποπτεία των ιδιωτών αναδόχων και, τελικά, την ικανότητα του κράτους να κατανέμει τις ευθύνες εκεί όπου πραγματικά ανήκουν.

Οι συλλήψεις του δημάρχου Πάρου, του αντιδημάρχου Καθαριότητας, εκπροσώπου του αναδόχου και οδηγού απορριμματοφόρου είναι ένα σοβαρό δικονομικό γεγονός. Δεν αποτελούν, όμως, απόδειξη ενοχής ούτε μπορούν να υποκαταστήσουν την τεχνική και δικαστική διερεύνηση. Σύμφωνα με τις δημοσιευμένες πληροφορίες, στους τέσσερις επιβλήθηκε συνολικό διοικητικό πρόστιμο 8.437,50 ευρώ και, μετά την εμφάνισή τους ενώπιον του εισαγγελέα στη Σύρο, αφέθηκαν ελεύθεροι, ενώ η έρευνα συνεχίζεται με την τακτική διαδικασία.

Η δικαιοσύνη θα κρίνει εάν υπάρχουν ποινικά υπεύθυνοι. Η δημόσια συζήτηση, ωστόσο, οφείλει από τώρα να αναζητήσει ολόκληρη την αλυσίδα διοικητικών, επιχειρησιακών και πολιτικών ευθυνών και όχι να σταματήσει στους τελευταίους κρίκους της.

Τι δείχνουν τα πρώτα στοιχεία

Σύμφωνα με τις έως τώρα πληροφορίες της έρευνας, μέσα στον περιφραγμένο χώρο του ΧΥΤΑ, σε απόσταση περίπου 200–300 μέτρων από τον χώρο ταφής, φέρεται να είχε δημιουργηθεί ανεξέλεγκτη συγκέντρωση αποβλήτων και εύφλεκτων υλικών, χωρίς να τηρούνται τα προβλεπόμενα μέτρα ασφαλείας. Εξετάζεται εάν η πυρκαγιά προκλήθηκε από αυτανάφλεξη απορριμμάτων ή από προϋπάρχουσα εστία καύσης μέσα στη μάζα τους.

Αυτές οι διαπιστώσεις, εφόσον επιβεβαιωθούν από το τελικό πόρισμα, δεν περιγράφουν ένα στιγμιαίο λάθος. Περιγράφουν κατάσταση που δημιουργήθηκε σταδιακά, από τη συσσώρευση υλικών, την ανεπαρκή διαχείρισή τους και την πιθανή αποτυχία επιτήρησης και έγκαιρης παρέμβασης.

Επομένως, το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος βρισκόταν στον χώρο όταν εκδηλώθηκε η φωτιά. Είναι επίσης:

♦ ποιος είχε τη θεσμική ευθύνη λειτουργίας της εγκατάστασης,

♦ ποιος επέβλεπε τον ανάδοχο,

♦ ποιος πιστοποιούσε ότι οι υπηρεσίες εκτελούνταν κανονικά,

♦ ποιος γνώριζε τη συσσώρευση των ανακυκλώσιμων και άλλων εύφλεκτων υλικών,

♦ ποιος όφειλε να απαιτήσει τη λήψη διορθωτικών μέτρων,

♦ και ποιος ανέχθηκε επί χρόνια μια εγκατάσταση που λειτουργούσε με προσωρινές και οριακές λύσεις.

Η ευθύνη λειτουργίας του ΧΥΤΑ δεν ανήκει αποκλειστικά στον Δήμο

Ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης είναι σαφής. Οι Φορείς Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων είναι αποκλειστικά αρμόδιοι για τη λειτουργία των εγκαταστάσεων επεξεργασίας και των χώρων υγειονομικής ταφής. Στο Νότιο Αιγαίο η αρμοδιότητα αυτή ασκείται από τον Ειδικό Περιφερειακό Διαβαθμιδικό ΦΟΔΣΑ Νοτίου Αιγαίου Α.Ε.

Ο ίδιος ο νόμος προβλέπει ότι στον περιφερειακό ΦΟΔΣΑ συμμετέχουν υποχρεωτικά η Περιφέρεια και όλοι οι δήμοι, ότι στο διοικητικό συμβούλιο μετέχει ο περιφερειάρχης και ότι πρόεδρος ορίζεται ο ίδιος ή αντιπεριφερειάρχης της επιλογής του. Ο ΦΟΔΣΑ έχει επίσης καταστεί καθολικός διάδοχος των εγκαταστάσεων υγειονομικής ταφής και των σχετικών δικαιωμάτων και υποχρεώσεων.

Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως προσωπική ποινική ευθύνη του προέδρου ή των μελών του διοικητικού συμβουλίου. Η ποινική ευθύνη είναι πάντοτε προσωπική και προϋποθέτει συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη, γνώση, αρμοδιότητα και αιτιώδη σύνδεσμο με το αποτέλεσμα.

Σημαίνει, όμως, ότι η έρευνα δεν μπορεί θεσμικά να σταματήσει στον Δήμο και στον εργολάβο. Οφείλει να εξετάσει:

♦ τη διοίκηση και τις αρμόδιες υπηρεσίες του ΦΟΔΣΑ,

♦ τον τρόπο εποπτείας της σύμβασης λειτουργίας,

♦ τις εκθέσεις και τα ημερολόγια ελέγχου,

♦ τα πρωτόκολλα παραλαβής των υπηρεσιών,

♦ τις έγγραφες επισημάνσεις προς τον ανάδοχο,

♦ καθώς και το εάν η διοίκηση γνώριζε τη συσσώρευση των υλικών και ποια μέτρα έλαβε.

Το εύλογο ερώτημα, επομένως, δεν είναι γιατί δεν συνελήφθη αυτομάτως ο πρόεδρος του ΦΟΔΣΑ. Οι συλλήψεις δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως μέσο πολιτικού εντυπωσιασμού. Το σωστό ερώτημα είναι εάν διερευνώνται με την ίδια αυστηρότητα οι πράξεις και οι παραλείψεις όλων των διοικητικών και εποπτικών οργάνων του φορέα που είχε κατά νόμο τη λειτουργία του ΧΥΤΑ.

Ο ανάδοχος είχε άμεσες και συγκεκριμένες υποχρεώσεις

Η ανάθεση της καθημερινής λειτουργίας του ΧΥΤΑ σε ιδιωτική εταιρεία δεν αποτελεί μια απλή εργολαβία παροχής υπηρεσιών. Συνεπάγεται αυτοτελείς και συγκεκριμένες υποχρεώσεις για την ασφαλή λειτουργία της εγκατάστασης, όπως αυτές καθορίζονται στη σύμβαση, στους περιβαλλοντικούς όρους, στον κανονισμό λειτουργίας και στη νομοθεσία για την υγεία, την ασφάλεια και την πυροπροστασία.

Εφόσον ο ανάδοχος είχε αναλάβει την καθημερινή λειτουργία του χώρου, πρέπει να διερευνηθεί αν εκπλήρωνε στην πράξη υποχρεώσεις όπως:

♦ η επαρκής στελέχωση και η συνεχής επιτήρηση της εγκατάστασης,

♦ ο έλεγχος των εισερχόμενων φορτίων και η αποτροπή απόθεσης απαγορευμένων ή θερμών υλικών,

♦ η συστηματική διάστρωση, συμπίεση και χωματοκάλυψη των απορριμμάτων,

♦ η απομάκρυνση ξερής βλάστησης, κλαδιών και άλλων εύφλεκτων υλικών,

♦ η διατήρηση αντιπυρικών ζωνών και ασφαλών προσβάσεων,

♦ η επιχειρησιακή ετοιμότητα των υδροληψιών, των πυροσβεστικών μέσων και των χωματουργικών μηχανημάτων,

♦ η λειτουργία και συντήρηση του συστήματος συλλογής και καύσης του βιοαερίου,

♦ η παρακολούθηση μεθανίου, οξυγόνου, θερμοκρασίας και πιθανών υποεπιφανειακών εστιών,

♦ η τήρηση ημερολογίων λειτουργίας, συντήρησης, συμβάντων και αποκλίσεων,

♦ καθώς και η άμεση έγγραφη ενημέρωση του ΦΟΔΣΑ για κάθε κατάσταση που υπερέβαινε τις δυνατότητες ασφαλούς διαχείρισης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει να αποσαφηνιστεί ποιος είχε την επιχειρησιακή ευθύνη της περιοχής όπου φέρεται να είχαν συσσωρευθεί ανακυκλώσιμα, ογκώδη αντικείμενα, κλαδιά και άλλα καύσιμα υλικά. Πρέπει να εξακριβωθεί εάν η εναπόθεση αυτή προβλεπόταν από τη σύμβαση, εάν είχε δοθεί σχετική εντολή, εάν ήταν γνωστή στον ΦΟΔΣΑ και στον Δήμο και εάν ο ανάδοχος είχε προειδοποιήσει εγγράφως για τον κίνδυνο που δημιουργούσε.

Εφόσον η μονάδα επεξεργασίας ανακυκλώσιμων είχε διακόψει ή περιορίσει τη λειτουργία της, δεν αρκεί να διαπιστωθεί ότι τα υλικά συσσωρεύονταν «αναγκαστικά». Πρέπει να εξεταστεί αν υπήρχε σχέδιο έκτακτης διαχείρισης, ποιος το είχε εγκρίνει και ποιος αποφάσισε ότι η προσωρινή αποθήκευση μπορούσε να συνεχίζεται μέσα ή περιμετρικά του ΧΥΤΑ. Η παρατεταμένη συγκέντρωση εύφλεκτων υλικών χωρίς αυξημένα μέτρα επιτήρησης και πυροπροστασίας δεν αποτελεί ουδέτερο γεγονός, αλλά προβλέψιμη πηγή κινδύνου.

Κρίσιμα στοιχεία για τη διερεύνηση είναι:

♦ η πραγματική σύνθεση του προσωπικού κατά την ημέρα και ώρα εκδήλωσης της πυρκαγιάς,

♦ τα ημερολόγια βαρδιών και φύλαξης,

♦ οι καταγραφές εισόδου οχημάτων και φορτίων,

♦ οι εντολές και οι αναφορές του υπευθύνου λειτουργίας,

♦ η διαθεσιμότητα υδροφόρας, φορτωτή, προωθητή γαιών και πυροσβεστικού εξοπλισμού,

♦ η κατάσταση του πυρσού και του δικτύου βιοαερίου,

♦ οι προηγούμενες βλάβες ή παρατηρήσεις,

♦ οι έγγραφες προειδοποιήσεις προς τον ΦΟΔΣΑ,

♦ καθώς και τα πρακτικά ελέγχου και πιστοποίησης των παρεχόμενων υπηρεσιών.

Η ποινική ευθύνη του εκπροσώπου ή των στελεχών του αναδόχου δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη μόνο από τη συμβατική τους ιδιότητα. Πρέπει να αποδειχθεί συγκεκριμένη πράξη ή παράλειψη, παράβαση υποχρέωσης και αιτιώδης σύνδεσμος με την έναρξη ή την εξάπλωση της πυρκαγιάς. Αντίστοιχα, όμως, η επίκληση εντολών του ΦΟΔΣΑ ή του Δήμου δεν απαλλάσσει αυτομάτως τον ανάδοχο από την υποχρέωση να αρνηθεί μια προδήλως επικίνδυνη πρακτική ή να προειδοποιήσει εγγράφως για έναν σοβαρό και άμεσο κίνδυνο.

Ο οδηγός δεν μπορεί να γίνει ο εύκολος αποδιοπομπαίος τράγος

Η εμπλοκή ενός οδηγού απορριμματοφόρου απαιτεί ιδιαίτερα προσεκτική αξιολόγηση. Ο εργαζόμενος βρίσκεται συνήθως στο τελευταίο επιχειρησιακό επίπεδο μιας αλυσίδας αποφάσεων που περιλαμβάνει τον Δήμο, τον ΦΟΔΣΑ, τον ανάδοχο και τους προϊσταμένους λειτουργίας.

Πρέπει να διερευνηθεί τι ακριβώς μετέφερε, εάν γνώριζε ή μπορούσε να αντιληφθεί ότι το φορτίο περιείχε θερμά ή απαγορευμένα υλικά, ποιος του υπέδειξε το σημείο εκφόρτωσης και αν είχε λάβει την αναγκαία εκπαίδευση. Χωρίς συγκεκριμένα αποδεικτικά στοιχεία, η μετάθεση του βάρους στον οδηγό θα αποτελούσε άδικη μεταφορά μιας πιθανής συστημικής αποτυχίας στον τελευταίο κρίκο της αλυσίδας.

Η ανάθεση δεν καταργεί την εποπτεία

Ακόμη και αν διαπιστωθούν σοβαρές παραλείψεις του αναδόχου, ο ΦΟΔΣΑ δεν απαλλάσσεται από τη δική του θεσμική ευθύνη. Ο αναθέτων φορέας όφειλε να παρακολουθεί τη σύμβαση, να διενεργεί ελέγχους, να επιβεβαιώνει την επάρκεια της στελέχωσης και των μέτρων ασφαλείας, να καταγράφει αποκλίσεις και να επιβάλλει διορθωτικά μέτρα ή κυρώσεις.

Δεν μπορεί, επομένως, η ιδιωτική ανάθεση να λειτουργεί ως μηχανισμός μεταβίβασης κάθε ευθύνης στον εργολάβο, ενώ η διοίκηση περιορίζεται στην τυπική πληρωμή και παραλαβή των υπηρεσιών. Ούτε, από την άλλη πλευρά, μπορεί ο ανάδοχος να επικαλείται τον δημόσιο φορέα για να δικαιολογήσει παραλείψεις που αφορούσαν την καθημερινή ασφάλεια της εγκατάστασης.

Η πραγματική εικόνα θα προκύψει από τη σύγκριση τριών επιπέδων:

1. Τι προέβλεπαν η σύμβαση και οι περιβαλλοντικοί όροι.

2. Τι εκτελούσε πράγματι ο ανάδοχος.

3. Τι έλεγχε, τι γνώριζε και τι ανεχόταν ο ΦΟΔΣΑ.

Μόνο αυτή η διερεύνηση μπορεί να δείξει αν πρόκειται για μεμονωμένη επιχειρησιακή αμέλεια, πλημμελή εκτέλεση της σύμβασης, ανεπαρκή εποπτεία ή για συνδυασμό παραλείψεων σε πολλά επίπεδα.

Το κρίσιμο αίτημα, συνεπώς, δεν είναι να αναζητηθεί βιαστικά ένας «ένοχος». Είναι να αποτυπωθεί ολόκληρη η αλυσίδα ευθύνης, από εκείνον που λάμβανε τις καθημερινές επιχειρησιακές αποφάσεις έως εκείνους που είχαν τη διοίκηση, την εποπτεία, τη χρηματοδότηση και τη θεσμική ευθύνη της εγκατάστασης. 

(*) Μιχάλης Χάλαρης

Αναπληρωτής Καθηγητής – Αντιστράτηγος Π.Σ. (ε.α.)

Διευθυντής του ΠΜΣ «Χημική Βιομηχανία: Διαχείριση Ποιότητας, Περιβάλλοντος, Υγείας και Ασφάλειας»

Διευθυντής Ερευνών σε θέματα Διακινδύνευσης, Κινδύνων, Κρίσεων και Ασφάλειας, Θεσμοθετημένο Εργαστήριο «Ήφαιστος»