Maryland Plan: το πρόγραμμα που δίδαξε τρία εκατομμύρια μαθητές

Του Νίκου Ηλιάδη*

Το Maryland Plan, ένα πρόγραμμα τεχνολογικής εκπαίδευσης που εφαρμόζεται επί 30 χρόνια στην Α΄, Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου και στην Α΄ Λυκείου των δημόσιων σχολείων της χώρας, παραμένει σχεδόν άγνωστο ως προς την προέλευση, την εισαγωγή και την εξέλιξή του στην Ελλάδα.

♦ Το κείμενο αποτελεί παρέμβαση στο 1ο Πανελλήνιο Διαδικτυακό Συμπόσιο Εκπαιδευτικών Μηχανικών για το μάθημα της Τεχνολογίας.

♦ Οι παρουσιάσεις των εισηγητών έχουν αναρτηθεί στη σελίδα της Ένωσης Εκπαιδευτικών Πολιτικών, Αρχιτεκτόνων και Τοπογράφων Μηχανικών (Ε.Ε.Π.Α.Τ.Μ.) στον σύνδεσμο: δειτε εδώ

Το πρόγραμμα μετέφερε στη χώρα ο Νίκος Ηλιάδης, με αρχική επιλογή και υποστήριξη του Σταμάτη Παλαιοκρασσά, επί σειρά ετών αντιπροέδρου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.

Εκτιμάται ότι το πρόγραμμα έχει διδαχθεί τουλάχιστον το 30% έως 40% του σημερινού πληθυσμού της Ελλάδας. Ωστόσο, η ιστορία της εισαγωγής, της εφαρμογής και της ανάπτυξής του παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη, παρά την ιδιαίτερη σημασία του για την τεχνολογική εκπαίδευση.

Η τεχνολογική εκπαίδευση, ως μέρος της γενικής εκπαίδευσης για όλους, αποτελεί ζήτημα επιβίωσης μιας σύγχρονης κοινωνίας.

Πρέπει να προσφέρεται από το νηπιαγωγείο και να συνεχίζεται σε ολόκληρη τη διάρκεια του Δημοτικού, του Γυμνασίου και του Λυκείου, ώστε κάθε πολίτης να εξοικειώνεται με το σύγχρονο τεχνολογικό περιβάλλον στο οποίο θα ζήσει, ανεξάρτητα από τις μελλοντικές επαγγελματικές επιλογές του.

Ο Διεθνής Οργανισμός για την Τεχνολογική και Μηχανική Εκπαίδευση (International Technology and Engineering Educators Association – ITEEA, www.iteea.org) ανανεώνει περιοδικά τις εκπαιδευτικές προδιαγραφές της τεχνολογικής εκπαίδευσης για όλες τις βαθμίδες.

Η εισαγωγή της τεχνολογικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα

Η τεχνολογική εκπαίδευση, έπειτα και από εισηγήσεις διεθνών οργανισμών, είχε προβλεφθεί με τον νόμο 309/1976 ως μέρος της υποχρεωτικής εκπαίδευσης, η διάρκεια της οποίας επεκτάθηκε από έξι σε εννέα χρόνια, στο πλαίσιο της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του υπουργού Παιδείας Γεωργίου Ράλλη, με τη συνδρομή του Ευάγγελου Παπανούτσου.

Το 1979, ως καθηγητής της ΠΑΤΕΣ/ΣΕΛΕΤΕ, μετέφερα στην Ελλάδα το Maryland Plan, για την εισαγωγή της τεχνολογικής εκπαίδευσης στο πλαίσιο της γενικής εκπαίδευσης και την προετοιμασία εκπαιδευτικών στη ΣΕΛΕΤΕ, ειδικότερα στην ΑΣΕΤΕΜ/ΣΕΛΕΤΕ.

Το πρόγραμμα είχε επιλεγεί από τον Σταμάτη Παλαιοκρασσά, επί σειρά ετών αντιπρόεδρο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της ΣΕΛΕΤΕ.

Με βάση το Maryland Plan, δημιούργησα ένα πρόσθετο εκπαιδευτικό πρόγραμμα, το οποίο εντάχθηκε στο βασικό πρόγραμμα σπουδών και δίδαξα στους σπουδαστές όλων των ειδικοτήτων της ΑΣΕΤΕΜ/ΣΕΛΕΤΕ μέχρι το 1985.

Παράλληλα, συνέγραψα σχετικά βοηθητικά βιβλία για τους σπουδαστές, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν με διάφορες μορφές επί δεκαετίες. Τα βιβλία αυτά, που αρχικά κυκλοφόρησαν σε πολυγραφημένη μορφή, παραμένουν επίκαιρα και σήμερα και είναι διαθέσιμα στη σχετική ανάρτηση.

Οι αμερικανικές ρίζες του Maryland Plan

Το Maryland Plan αναπτύχθηκε από τον καθηγητή Donald Maley, ο οποίος υπήρξε επιβλέπων καθηγητής του διδακτορικού μου στο Πανεπιστήμιο του Maryland.

Ο Donald Maley αποτέλεσε ηγετική φυσιογνωμία της τεχνολογικής εκπαίδευσης στις Ηνωμένες Πολιτείες και διετέλεσε καθηγητής και πρόεδρος του αντίστοιχου πανεπιστημιακού τμήματος στο University of Maryland, College Park.

Το Maryland Plan συγκαταλέγεται στα προγράμματα που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο της προσπάθειας των ΗΠΑ, η οποία ενισχύθηκε επί προεδρίας John F. Kennedy, για τη δημιουργία ανθρώπινου δυναμικού ικανού να παράγει τεχνολογία και να ανταποκρίνεται στον ανταγωνισμό με τη Σοβιετική Ένωση, η οποία είχε προηγηθεί στην κούρσα του διαστήματος.

Προκύπτει, επομένως, ένα σημαντικό ερώτημα: πώς είναι δυνατόν ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που έχει διδαχθεί τουλάχιστον το 30% του σημερινού πληθυσμού της Ελλάδας να παραμένει σχεδόν άγνωστο ως προς την προέλευση και την εξέλιξή του;

Για ποιους λόγους ένα τόσο σημαντικό εκπαιδευτικό εγχείρημα έλαβε περιορισμένη δημοσιότητα, όταν ζητήματα πολύ μικρότερης εμβέλειας προβάλλονται εκτενώς από τους διαύλους ενημέρωσης;

Το ερώτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σήμερα, καθώς η τεχνολογική εκπαίδευση καθίσταται καθημερινά περισσότερο αναγκαία για τη συμμετοχή των πολιτών στη σύγχρονη οικονομική και κοινωνική ζωή.

Η αποσιώπηση μιας εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης

Το γεγονός ότι το Maryland Plan, ένα πρόγραμμα από το οποίο πέρασαν περισσότεροι από τρία εκατομμύρια Έλληνες μαθητές επί τρεις δεκαετίες, παρέμεινε ουσιαστικά «αόρατο» στη δημόσια συζήτηση, κατά την άποψή μου, αποτελεί αποτέλεσμα ιδεολογικής και θεσμικής αποσιώπησης.

Η αποσιώπηση αυτή μπορεί να εξηγηθεί μέσα από τρεις βασικούς παράγοντες: τον δογματικό αντιαμερικανισμό, την απειλή που θεωρήθηκε ότι αποτελούσε η τεχνολογική εκπαίδευση για το παραδοσιακό εκπαιδευτικό σύστημα και τις κομματικές και συντεχνιακές επιδιώξεις που επηρέασαν την ανάπτυξη του θεσμού.

Ο δογματικός αντιαμερικανισμός και το «προοδευτικό» μονοπώλιο

Κατά τη Μεταπολίτευση, σημαντικό μέρος της εγχώριας ακαδημαϊκής και εκπαιδευτικής ελίτ διαμόρφωσε μια ιδεολογική αντίληψη σύμφωνα με την οποία οτιδήποτε προερχόταν από τις Ηνωμένες Πολιτείες χαρακτηριζόταν συχνά «αντιδραστικό», «τεχνοκρατικό» ή «νεοφιλελεύθερο».

Η αντίληψη αυτή αγνοούσε τη δυνατότητα των φιλελεύθερων οικονομικών πρακτικών να ενισχύουν την παραγωγικότητα, την ανταγωνιστικότητα, τη μείωση των τιμών και την αύξηση των μισθών, αποτελέσματα που, κατά την εκτίμησή μου, δυσχεραίνονται από το ελληνικό κρατιστικό σύστημα.

Η ιδεολογική παραδοξότητα

Το Maryland Plan του Donald Maley αποτελούσε ένα εξαιρετικά προοδευτικό, μαθητοκεντρικό και δημοκρατικό παιδαγωγικό πρόγραμμα.

Προωθούσε την ισότητα στην πρόσβαση στη γνώση, την ομαδικότητα, τη νοοτροπία της έρευνας και ανάπτυξης (Research and Development – R&D) και τον περιορισμό της παραδοσιακής αυθεντίας του εκπαιδευτικού.

Ο μαθητής αναλάμβανε ενεργό ρόλο στη μαθησιακή διαδικασία, διερευνούσε προβλήματα, επέλεγε λύσεις, δημιουργούσε κατασκευές και αξιολογούσε αποτελέσματα.

Το «λάθος» πιστοποιητικό φρονημάτων

Επειδή το πρόγραμμα προερχόταν από τις ΗΠΑ και μεταφέρθηκε στην Ελλάδα από επιστήμονες που δεν ανήκαν στο περιχαρακωμένο «προοδευτικό» κομματικό κατεστημένο, όπως ο Νίκος Ηλιάδης, το εκπαιδευτικό σύστημα δυσκολεύτηκε να αναγνωρίσει τη συμβολή τους.

Η αποσιώπηση

Η δημόσια αναγνώριση ότι μια σημαντική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση προερχόταν από αμερικανικό πανεπιστήμιο και εφαρμόστηκε από επιστήμονες εκτός των καθιερωμένων κομματικών σχηματισμών θα αμφισβητούσε την αντίληψη ότι ο «προοδευτισμός» αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό συγκεκριμένων πολιτικών χώρων.

Η «απειλή» της τεχνολογικής παιδείας για το εκπαιδευτικό κατεστημένο

Η ευρεία δημοσιότητα δίνεται συχνά σε θέματα που εξυπηρετούν πολιτικές αντιπαραθέσεις ή συντεχνιακά συμφέροντα.

Η προβολή του Maryland Plan αποφεύχθηκε, κατά την εκτίμησή μου, επειδή ανέδειχνε βασικές αδυναμίες του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Η εκπαίδευση στην Ελλάδα εξακολουθεί να έχει ισχυρό θεωρητικό προσανατολισμό, με έμφαση στη μετάδοση γνώσεων του παρελθόντος και περιορισμένη σύνδεση με τις ανάγκες της πραγματικής ζωής.

Η ανεπάρκεια του παραδοσιακού σχολείου

Ένα μάθημα που μάθαινε στους μαθητές να σκέφτονται, να κατασκευάζουν, να ερευνούν και να συνεργάζονται αναδείκνυε τις αδυναμίες των παραδοσιακών μαθημάτων που βασίζονταν στην απομνημόνευση.

Η ενεργός συμμετοχή των μαθητών, η αναζήτηση πληροφοριών και η εφαρμογή της γνώσης αποτελούσαν ουσιαστική διαφοροποίηση από την κυρίαρχη διδακτική πρακτική.

Οι συντεχνιακές ισορροπίες

Η αναγνώριση της σημασίας ενός ολοκληρωμένου μαθήματος Τεχνολογίας θα απαιτούσε ανακατανομή των διδακτικών ωρών εις βάρος παραδοσιακών μαθημάτων, γεγονός που θα προκαλούσε αντιδράσεις ισχυρών συνδικαλιστικών ενώσεων.

Η ανάγκη αξιολόγησης και υποδομών

Η ουσιαστική εφαρμογή του προγράμματος απαιτούσε επενδύσεις σε εργαστήρια, εξοπλισμό, αναλώσιμα και συστηματική αξιολόγηση των εκπαιδευτικών διαδικασιών.

Πρόκειται για δύο πεδία, τις εργαστηριακές υποδομές και την αξιολόγηση, τα οποία αντιμετωπίζονται επί δεκαετίες ως ζητήματα πολιτικής αντιπαράθεσης.

Το Maryland Plan στην Ελλάδα: Μια επιτυχημένη αλλά αποσιωπημένη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση

Σήμερα, στην εποχή της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης και της τεχνητής νοημοσύνης, το ελληνικό κράτος αναζητεί νέες εκπαιδευτικές καινοτομίες, όπως τα προγράμματα STEM, η Ρομποτική και τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων.

Ωστόσο, βασικά στοιχεία αυτών των εκπαιδευτικών προσεγγίσεων είχαν ήδη ενσωματωθεί στο Maryland Plan, το οποίο εφαρμόστηκε αρχικά από το 1979 στη ΣΕΛΕΤΕ και στη συνέχεια, από το 1994, στα δημόσια σχολεία της χώρας.

Στην εξέλιξη αυτή συνέβαλαν ο Νίκος Ηλιάδης και ο Σταμάτης Παλαιοκρασσάς, αντιπρόεδρος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και αρχικά αρμόδιος για τον θεσμό.

Η εμπειρία εφαρμογής του προγράμματος επί δεκαετίες θα μπορούσε να αποτελέσει σημαντική βάση για τον σύγχρονο σχεδιασμό της τεχνολογικής εκπαίδευσης.

Η αποσιώπηση της ιστορίας του Maryland Plan στην Ελλάδα αποτελεί, κατά την άποψή μου, χαρακτηριστική περίπτωση ιδεολογικής ακύρωσης της πραγματικότητας.

Όταν ένα εκπαιδευτικό επίτευγμα δεν εντάσσεται στα καθιερωμένα κομματικά σχήματα, δεν εξυπηρετεί συντεχνιακές επιδιώξεις και αμφισβητεί παγιωμένες αντιλήψεις περί «προοδευτισμού», το σύστημα επιλέγει τη σιωπή.

Τις συνέπειες αυτής της στάσης υφίστανται η ελληνική οικονομία και η νέα γενιά.

Η «ανακάλυψη του τροχού» το 2010: Η ερευνητική εργασία

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα θεσμικής αμνησίας και επικοινωνιακής υποκρισίας του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος αποτέλεσε η παρουσίαση της ερευνητικής εργασίας (Project) ως νέας εκπαιδευτικής καινοτομίας το 2010.

Το υπουργείο Παιδείας προέβαλε τότε την εισαγωγή της ερευνητικής εργασίας ως μια σημαντική αλλαγή, η οποία παράλληλα εξυπηρετούσε την κάλυψη διδακτικών ωρών εκπαιδευτικών διαφόρων ειδικοτήτων που δεν συμπλήρωναν το υποχρεωτικό τους ωράριο.

Ωστόσο, η ίδια μεθοδολογία εφαρμοζόταν ήδη από το 1997 στο μάθημα της Τεχνολογίας της Α΄ Λυκείου.

Η ερευνητική εργασία αποτελούσε βασικό στοιχείο του αναλυτικού προγράμματος της Τεχνολογίας στην Α΄ Ενιαίου Λυκείου και περιγραφόταν στο επίσημο βιβλίο μαθητή του Οργανισμού Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (ΟΕΔΒ), το οποίο διανεμήθηκε σε μεγάλο αριθμό αντιτύπων.

Η επιμόρφωση εκπαιδευτικών που ήδη εφάρμοζαν τη μέθοδο

Επιμορφωτές ανέλαβαν να εκπαιδεύσουν και να διανείμουν σημειώσεις σε καθηγητές οι οποίοι εφάρμοζαν τη μεθοδολογία της έρευνας επί 13 συνεχή χρόνια.

Οι εκπαιδευτικοί που παρακολουθούσαν τα σχετικά σεμινάρια είχαν ήδη σημαντική εμπειρία στη συγκεκριμένη διδακτική πρακτική.

Η κατάσταση αυτή αναδεικνύει τις αντιφάσεις ενός συστήματος που συχνά παρουσιάζει ως νέες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις μεθόδους οι οποίες εφαρμόζονται επί πολλά χρόνια.

Η σιωπή των εκπαιδευτικών και η επικράτηση της αδράνειας

Ιδιαίτερα προβληματική υπήρξε η στάση των ίδιων των εκπαιδευτικών που παρακολουθούσαν αυτά τα σεμινάρια.

Η παθητική αποδοχή

Αντί να αντιδράσουν συλλογικά και να αναδείξουν ότι η ερευνητική εργασία διδασκόταν ήδη από το 1997 με βάση το Maryland Plan, οι εκπαιδευτικοί αποδέχθηκαν τη γραφειοκρατική διαδικασία επανεκπαίδευσής τους.

Η στάση αυτή αποτυπώνει την επικράτηση της διοικητικής ρουτίνας ακόμη και σε περιπτώσεις προφανών αντιφάσεων.

Η υπεράσπιση της στασιμότητας

Όταν τμήματα της ακαδημαϊκής κοινότητας εμφανίζουν σημαντική απόσταση από τις πραγματικές εκπαιδευτικές ανάγκες, η επίκληση της «προστασίας του δημόσιου πανεπιστημίου» απέναντι στα μη κρατικά και ιδιωτικά πανεπιστήμια μπορεί να λειτουργεί προσχηματικά.

Κατά την άποψή μου, σε ορισμένες περιπτώσεις προτάσσεται η προστασία ενός συστήματος χαμηλών απαιτήσεων, κρατικών επιδοτήσεων και ιδεολογικής κυριαρχίας, αντί της επιδίωξης της ακαδημαϊκής αριστείας.

Η δυναμική φύση του Maryland Plan απέναντι στη στατική διδακτική ύλη

Η σύγκριση των δύο εκπαιδευτικών προσεγγίσεων αναδεικνύει τη μεγάλη απόσταση ανάμεσα στη βιωματική μάθηση και στον παραδοσιακό ελληνικό εγκυκλοπαιδισμό.

Η τεχνολογία ανανεώνεται με εξαιρετικά υψηλούς ρυθμούς. Εφόσον θεωρήσουμε ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις προχωρούν με ρυθμούς άνω του 7% ετησίως, η αποκλειστική διδασκαλία συγκεκριμένων λογισμικών ή τεχνικών διαδικασιών κινδυνεύει να παράγει αποφοίτους με γνώσεις που απαξιώνονται γρήγορα.

Το Maryland Plan δίδασκε στον μαθητή πώς να μαθαίνει κάθε νέα τεχνολογία που θα εμφανιστεί στο μέλλον, αντί να περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων για τις τεχνολογίες του παρόντος.

Ο μαθητής μάθαινε να οργανώνει μια γραμμή παραγωγής, να διαχειρίζεται ρόλους, να τηρεί κανόνες ασφαλείας, να πραγματοποιεί έρευνα και ανάπτυξη και να παρουσιάζει το έργο του σε σεμινάριο.

Με αυτόν τον τρόπο αποκτούσε οριζόντιες δεξιότητες, τόσο προσωπικές και κοινωνικές όσο και τεχνικές, οι οποίες διατηρούν την αξία τους στον χρόνο.

Με τον νόμο 309/1976, ο βασικός στόχος του μαθήματος της Τεχνολογίας ήταν, σύμφωνα και με εισηγήσεις διεθνών οργανισμών, η εξοικείωση του πολίτη με το τεχνολογικό και οικονομικό περιβάλλον στο οποίο θα ζήσει, ανεξάρτητα από τις επαγγελματικές επιλογές του.

Η τεχνολογική εκπαίδευση και η λειτουργία της ελεύθερης αγοράς

Η κυριαρχία αριστερόστροφων ιδεολογικών αντιλήψεων, ιδιαίτερα στον χώρο της εκπαίδευσης, βρέθηκε, κατά την εκτίμησή μου, σε φιλοσοφική αντίθεση με το Maryland Plan.

Το πρόγραμμα εξοικείωνε τους μαθητές με τη λειτουργία της ελεύθερης αγοράς, την κριτική σκέψη, την εξέταση εναλλακτικών λύσεων, την έρευνα και τη μέγιστη δυνατή αξιοποίηση των διαθέσιμων πηγών πληροφόρησης.

Παράλληλα, ενθάρρυνε την ανάπτυξη του ιδιαίτερου δυναμικού κάθε ανθρώπου, τόσο εκείνων που αντιμετώπιζαν μαθησιακές δυσκολίες όσο και εκείνων που διέθεταν εξαιρετικές ικανότητες.

Η εκπαιδευτική διαδικασία αναγνώριζε τις ατομικές διαφορές και απέβλεπε στην αξιοποίηση των ιδιαίτερων δυνατοτήτων κάθε μαθητή, αντί να περιορίζεται σε ένα ενιαίο επίπεδο μέσων επιδόσεων.

Ο σύγχρονος άνθρωπος, είτε ως πολίτης που ψηφίζει ή συμμετέχει στα κοινά, είτε ως εργαζόμενος στην παραγωγή ή στις υπηρεσίες, είτε ως καταναλωτής που επιλέγει προϊόντα, είτε ως άτομο που αξιοποιεί τον ελεύθερο χρόνο του, χρειάζεται βασικές τεχνολογικές γνώσεις ανάλογες με το επίπεδο ανάπτυξης της κοινωνίας.

Οι γνώσεις αυτές συμβάλλουν στην ορθολογική λήψη αποφάσεων, στην αποτελεσματική λειτουργία του ανταγωνισμού και στην ενεργό συμμετοχή στην οικονομική και κοινωνική ζωή.

Η αντιμετώπιση του Maryland Plan

Για δεκαετίες, η κυρίαρχη ιδεολογική αντίληψη στην εκπαίδευση αντιμετώπισε το Maryland Plan με καχυποψία, ακόμη και με εχθρότητα, για συγκεκριμένους λόγους.

Εξοικείωση με τον καπιταλισμό και την οικονομία της αγοράς

Το πρόγραμμα εισήγαγε τους μαθητές στις έννοιες της παραγωγής, του ανταγωνισμού, της γραμμής συναρμολόγησης, της επιχειρηματικότητας, της σχέσης κόστους και οφέλους και της οργάνωσης βιομηχανικών μονάδων.

Προώθηση της αριστείας και της ατομικής αξίας

Ενθάρρυνε την προσωπική πρωτοβουλία, την ανάπτυξη ηγετικών ικανοτήτων και την αξιοποίηση των ιδιαίτερων ταλέντων κάθε παιδιού, αντί της ισοπέδωσης των ατομικών διαφορών.

Υποβάθμιση της εφαρμογής του προγράμματος

Το μάθημα παρέμεινε υποστελεχωμένο, χωρίς οργανωμένη διαδικασία εκπαίδευσης εκπαιδευτών, χωρίς επαρκείς εργαστηριακές υποδομές, αναλώσιμα και πιστώσεις.

Αποτέλεσμα ήταν, σε πολλές περιπτώσεις, να αποδυναμωθεί ο εκπαιδευτικός του χαρακτήρας και να αντιμετωπίζεται ως «ώρα του παιδιού».

Έλλειψη πανεπιστημιακής υποστήριξης

Δεν αναπτύχθηκε στην Ελλάδα αντίστοιχη πανεπιστημιακή σχολή, όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, για την επιστημονική και παιδαγωγική υποστήριξη του θεσμού.

Μετά την αποχώρηση εκπαιδευμένων στελεχών, οι εκάστοτε αρμόδιοι προχωρούσαν σε νέους σχεδιασμούς, χωρίς τη συνέχεια που εξασφαλίζει ένας σταθερός επιστημονικός φορέας.

Η «λεηλασία» των ειδικοτήτων

Συγκεκριμένες κλαδικές και συντεχνιακές ομάδες, όπως εκείνες της Πληροφορικής και των Ηλεκτρονικών, επηρέασαν τον επανασχεδιασμό του αναλυτικού προγράμματος.

Η επιβολή κεντρικού ελέγχου

Στο αρχικό πρόγραμμα, ο μαθητής μπορούσε να επιλέγει ελεύθερα ένα θέμα από όλους τους τομείς της τεχνολογίας και να το ερευνά αυτόνομα.

Στη μεταγενέστερη προσέγγιση, η ύλη οργανώθηκε γύρω από προκαθορισμένα αντικείμενα, όπως τα δυαδικά συστήματα, οι αλγόριθμοι και οι δομές ηλεκτρονικών υπολογιστών.

Κατά την άποψή μου, αυτή η εξέλιξη περιόρισε τον ολιστικό χαρακτήρα της Τεχνολογίας, μετατρέποντάς την σταδιακά σε παράρτημα της Πληροφορικής.

Η αποσταθεροποίηση του θεσμού από το 1981

Οι κομματικές αντιπαραθέσεις επηρέασαν ουσιαστικά τη λειτουργία της ΣΕΛΕΤΕ.

Το νέο Διοικητικό Συμβούλιο, που διορίστηκε μετά το 1981 από τον νέο υπουργό Παιδείας, προχώρησε το 1985 στη μεταφορά οργανικών θέσεων καθηγητών της σχολής.

Οι οργανικές θέσεις καθηγητών που θεωρούνταν πολιτικά αντίθετοι μεταφέρθηκαν στο ΤΕΙ Πειραιώς, ενώ θέσεις άλλων καθηγητών μεταφέρθηκαν στο ΤΕΙ Αθηνών.

Η ΣΕΛΕΤΕ έμεινε χωρίς μόνιμο εκπαιδευτικό προσωπικό.

Ένας καθηγητής από εκείνους που μετακινήθηκαν στο ΤΕΙ Πειραιώς, σχολιάζοντας με χιούμορ την κατάσταση, έλεγε στους νέους συναδέλφους του:

«Είστε καταχωρημένοι ως ένα “δεξιό” ΤΕΙ, ήρθαμε και εμείς, που είμαστε σαν την ΚΝΕ, και ολοκληρώθηκε η σύνθεση».

Από το 1985, οι καθηγητές των οποίων οι οργανικές θέσεις είχαν μεταφερθεί στο ΤΕΙ Αθηνών αποσπώνταν κάθε χρόνο στη ΣΕΛΕΤΕ με υπουργική απόφαση.

Η σχολή λειτουργούσε με αποσπασμένους καθηγητές και ωρομίσθιο προσωπικό.

Παράλληλα, η εξειδικευμένη εκπαίδευση που είχαν λάβει καθηγητές της ΣΕΛΕΤΕ στο εξωτερικό παρέμενε σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητη.

Η ιστορική αυτή εξέλιξη αποτυπώνει, κατά την εκτίμησή μου, τον τρόπο με τον οποίο οι κομματικές παρεμβάσεις της Μεταπολίτευσης αποδυνάμωσαν έναν υποδειγματικό εκπαιδευτικό θεσμό.

Οι εκπαιδευτικές υποδομές και το ανθρώπινο δυναμικό αντιμετωπίστηκαν ως πεδίο πολιτικών διευθετήσεων, με σοβαρές συνέπειες για την προσπάθεια ανάπτυξης της τεχνολογικής εκπαίδευσης στο πλαίσιο της γενικής εκπαίδευσης.

Η ΣΕΛΕΤΕ, η ΑΣΠΑΙΤΕ και το ζήτημα της διοίκησης

Η ΣΕΛΕΤΕ, μια σχολή με σημαντική ιστορική αποστολή στην τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση και στον χώρο της εργασίας, μετεξελίχθηκε σε ΑΣΠΑΙΤΕ.

Ωστόσο, η διοίκησή της εξακολουθεί να βασίζεται σε διοριζόμενο διοικητικό όργανο, σε αντίθεση με το καθεστώς αυτοδιοίκησης που ισχύει για τα πανεπιστήμια.

Η εξέλιξη αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι υπόλοιπες ανώτατες σχολές έχουν ενταχθεί στο πανεπιστημιακό σύστημα.

Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σημαντικές ελλείψεις στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση εξειδικευμένων στελεχών για την τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση, η οποία καλείται να καλύψει χιλιάδες επαγγέλματα της αγοράς εργασίας.

Αντίστοιχα παραδείγματα εξειδικευμένης κατάρτισης εκπαιδευτών υπάρχουν στη Γερμανία, με τον θεσμό των Meisters, και στις Ηνωμένες Πολιτείες, με τους εκπαιδευτικούς επαγγελματικής και τεχνικής εκπαίδευσης (Vocational Teachers).

Οι εκπαιδευτές αυτοί στελεχώνουν τόσο τις τεχνικές σχολές όσο και τα τμήματα εκπαίδευσης των βιομηχανικών επιχειρήσεων.

Η συστηματική επιμόρφωσή τους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την παρακολούθηση των τεχνολογικών εξελίξεων στην οικονομία της γνώσης και για την ενίσχυση της παραγωγικότητας και της ανταγωνιστικότητας.

Παράλληλα, παραμένει ζητούμενο η ύπαρξη πανεπιστημιακής σχολής ειδικά προσανατολισμένης στην εκπαίδευση εκπαιδευτών για την Τεχνολογία ως μάθημα γενικής εκπαίδευσης, τη στιγμή που οι δάσκαλοι της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης προετοιμάζονται από πανεπιστημιακά τμήματα.

Η επαγγελματική εκπαίδευση στις προηγμένες οικονομίες

Στις προηγμένες οικονομίες, η τεχνική και επαγγελματική εκπαίδευση υποστηρίζεται από αποκεντρωμένα συστήματα, στα οποία συμμετέχουν επαγγελματικά επιμελητήρια και φορείς που συμβάλλουν στην πιστοποίηση δεξιοτήτων και στη διά βίου εκπαίδευση.

Η επαγγελματική εκπαίδευση αντιμετωπίζεται ως εξειδικευμένο πεδίο υψηλών απαιτήσεων, με ουσιαστική σύνδεση με την παραγωγή και τις εξελίξεις στην αγορά εργασίας.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες λειτουργούν πανεπιστημιακά τμήματα Career and Technical Education (CTE), τα οποία προετοιμάζουν καθηγητές με δύο βασικά χαρακτηριστικά: βαθιά γνώση του τεχνικού αντικειμένου και σύγχρονες παιδαγωγικές μεθόδους, συμπεριλαμβανομένης της βιωματικής μάθησης και της εκπαίδευσης ενηλίκων.

Σχολή αυτής της μορφής είχε δημιουργηθεί στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, ύστερα από σχεδιασμό και πρότασή μου, με την υποστήριξη του Γεράσιμου Αρσένη.

Η σχολή δέχθηκε εισακτέους μέσω του συστήματος πανελλαδικών εξετάσεων και λειτούργησε τουλάχιστον για ένα έτος. Στη συνέχεια, όμως, άλλαξε προσανατολισμό στο πλαίσιο άλλων επιλογών και σκοπιμοτήτων.

Η έλλειψη κατάλληλα εκπαιδευμένων στελεχών ενδοεπιχειρησιακής κατάρτισης (in-house trainers) περιορίζει τη δυνατότητα των ελληνικών βιομηχανιών και επιχειρήσεων να εφαρμόζουν ουσιαστικά προγράμματα αναβάθμισης και επανακατάρτισης δεξιοτήτων (upskilling και reskilling).

Σε πολλές περιπτώσεις, οι σχετικές δράσεις περιορίζονται σε τυπικές σεμιναριακές διαδικασίες, που συνδέονται κυρίως με την απορρόφηση διαθέσιμων κονδυλίων.

Η ανεπαρκής τεχνική εκπαίδευση συμβάλλει στη διατήρηση ενός παραγωγικού μοντέλου χαμηλής παραγωγικότητας και χαμηλών αμοιβών και δυσχεραίνει την παραγωγή διεθνώς ανταγωνιστικών προϊόντων έντασης γνώσης.

Η επαγγελματική διαδρομή του Νίκου Ηλιάδη και η καθιέρωση του προγράμματος

Η οργανική μου θέση ως καθηγητή της ΠΑΤΕΣ/ΣΕΛΕΤΕ, όπου είχα εισαγάγει το Maryland Plan, μεταφέρθηκε το 1985 στο ΤΕΙ Πειραιώς.

Από τότε, το πρόγραμμα που είχα αναπτύξει με βάση το Maryland Plan συνέχισε να εφαρμόζεται από άλλους εκπαιδευτικούς, ενώ εξακολουθούσαν να διδάσκονται τα βιβλία μου.

Ο ίδιος παρέμεινα στο ΤΕΙ Πειραιώς, διδάσκοντας άλλα αντικείμενα της ειδικότητάς μου.

Το 1989, επί κυβέρνησης Νέας Δημοκρατίας και με υπουργό Παιδείας τον Βασίλη Κοντογιαννόπουλο, ανέλαβα ειδικός γραμματέας του υπουργείου Παιδείας, με αρμοδιότητα όλα τα ΤΕΙ της χώρας και τη ΣΕΛΕΤΕ.

Κατά την περίοδο 1989–1993, η διαδικασία αποσπάσεων στη ΣΕΛΕΤΕ αντιστράφηκε. Αποσπώνταν πλέον καθηγητές των οποίων οι οργανικές θέσεις είχαν μεταφερθεί στο ΤΕΙ Πειραιώς.

Στη συνέχεια, ορίστηκα εκπρόσωπος των υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού στη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στις Βρυξέλλες και εξελέγην σε μόνιμη θέση συμβούλου του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.

Με εισήγησή μου, το 1994, επί υπουργίας Γεράσιμου Αρσένη, καθιερώθηκε στα δημόσια σχολεία της Ελλάδας το μάθημα της Τεχνολογίας, με πρόγραμμα βασισμένο στο Maryland Plan.

Σκοπός ήταν η εξοικείωση των μαθητών με το σύγχρονο τεχνολογικό και βιομηχανικό περιβάλλον.

Το πρόγραμμα εφαρμόστηκε επί 30 χρόνια στην Α΄, Β΄ και Γ΄ Γυμνασίου και στην Α΄ Λυκείου.

Με δεδομένο ότι περίπου 100.000 μαθητές αποφοιτούν κάθε χρόνο από τα ελληνικά λύκεια, εκτιμάται ότι το πρόγραμμα έχει διδαχθεί τουλάχιστον το 30% του σημερινού πληθυσμού της Ελλάδας.

Κατά την προσπάθεια εισαγωγής του Maryland Plan στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, αντιμετώπισα αντιδράσεις και από τμήμα της Νέας Δημοκρατίας, λόγω της συνεργασίας μου με τον υπουργό Γεράσιμο Αρσένη, παρότι η Νέα Δημοκρατία είχε προηγουμένως εγκρίνει και δρομολογήσει την εισαγωγή του προγράμματος.

Η εισαγωγή του Maryland Plan έγινε γνωστή στις ΗΠΑ, αλλά παρέμεινε άγνωστη στην Ελλάδα

Η μεταφορά του Maryland Plan στην Ελλάδα παρουσιάστηκε σε περιοδικό εκπαιδευτικών Τεχνολογίας των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η σχετική δημοσίευση περιλαμβάνεται στην ανάρτηση με το υποστηρικτικό υλικό.

Παρά τη διεθνή αυτή αναφορά, η ιστορία της εισαγωγής του προγράμματος εξακολουθεί να παραμένει σχεδόν άγνωστη στην Ελλάδα.

Κατά την άποψή μου, η περιορισμένη προβολή της σχετίζεται με την αμερικανική προέλευση του προγράμματος και με το γεγονός ότι μεταφέρθηκε από επιστήμονες που δεν διέθεταν την καθιερωμένη «προοδευτική» κομματική ταυτότητα.

Η οικονομική οικειοποίηση του προγράμματος μετά το 1994

Μετά την καθιέρωση του προγράμματος από τον Γεράσιμο Αρσένη, δημιουργήθηκαν νέες δυνατότητες διορισμών και αναθέσεων μαθημάτων.

Κατά την εκτίμησή μου, κύκλοι που προηγουμένως αντιμετώπιζαν το πρόγραμμα με επιφυλάξεις μετατράπηκαν σε υποστηρικτές του, με βασικό κίνητρο την εξασφάλιση διδακτικών αναθέσεων και επαγγελματικών θέσεων.

Η εξέλιξη αυτή επηρέασε τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η παιδαγωγική αξία και η αποστολή του μαθήματος.

Η απόπειρα μετατροπής της Τεχνολογίας σε μάθημα Πληροφορικής

Σήμερα διαπιστώνεται μια προσπάθεια αποδυνάμωσης της αυτόνομης υπόστασης του μαθήματος της Τεχνολογίας και μετατροπής του σε ένα υβρίδιο Πληροφορικής.

Παράλληλα, εξακολουθεί να χρησιμοποιείται η ορολογία της «ολοκληρωμένης εκπαίδευσης STEAM», χωρίς να αναγνωρίζεται επαρκώς ο αρχικός χαρακτήρας του Maryland Plan.

Το Maryland Plan αποτελεί κατεξοχήν πρόγραμμα που ενσωματώνει εφαρμογές από όλους τους τομείς της τεχνολογίας.

Συνδυάζει γνώσεις μαθηματικών και φυσικών επιστημών, τεχνικές κατασκευών, έρευνα, οργάνωση παραγωγής και αξιοποίηση των εξελισσόμενων ψηφιακών εφαρμογών.

Στην πραγματικότητα, βασικές αρχές της σημερινής εκπαίδευσης STEM περιλαμβάνονταν στη φιλοσοφία του Maryland Plan ήδη από τη δεκαετία του 1970.

Η διατήρηση και αναβάθμιση του ολοκληρωμένου χαρακτήρα του μαθήματος αποτελεί ουσιαστική προϋπόθεση για την ανάπτυξη σύγχρονης τεχνολογικής παιδείας.

Η τεχνολογική εκπαίδευση οφείλει να προετοιμάζει τους μαθητές για την κατανόηση, την αξιολόγηση, τη χρήση και τη δημιουργία τεχνολογίας σε ένα περιβάλλον συνεχών αλλαγών.

Η Ελλάδα διαθέτει μια εμπειρία εφαρμογής δεκαετιών, η οποία μπορεί να αξιοποιηθεί για τον σύγχρονο εκπαιδευτικό σχεδιασμό.

Η ιστορία του Maryland Plan, οι αρχές στις οποίες στηρίχθηκε και οι εκπαιδευτικές δυνατότητες που ανέδειξε αποτελούν πολύτιμο υλικό για την αναβάθμιση της γενικής, της τεχνικής και της επαγγελματικής εκπαίδευσης.

*Νίκος Ηλιάδης, πολιτικός μηχανικός ΕΜΠ, M.Sc. στη Δομοστατική Μηχανική (Structural Engineering, Concordia University, Μόντρεαλ, Καναδάς) και Ph.D. στην Τεχνολογική και Επαγγελματική Εκπαίδευση (Technology and Vocational Education, University of Maryland, ΗΠΑ). Έχει διατελέσει ειδικός γραμματέας του υπουργείου Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων, εκπρόσωπος των υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού στη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στις Βρυξέλλες, διοικητής του Πανεπιστημιακού Γενικού Νοσοκομείου «Αττικόν», μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης Παιδαγωγικών Ινστιτούτων της Ευρώπης και εκπρόσωπος της ελληνικής κυβέρνησης στο Διοικητικό Συμβούλιο του CEDEFOP, του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης. Είναι επίτιμος σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Συλλόγου Επίτιμων (Συνταξιούχων) Μηχανικών ΠΕΤΟΜ/ΤΕΕ