ΣτΕ: παράνομες οι οικοδομικές άδειες, χωρίς έγκριση από την Αρχαιολογική Υπηρεσία

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Νέα απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας κρίνει ότι είναι παράνομες οι οικοδομικές άδειες, που υλοποιούνται χωρίς έγκριση εργασιών της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας σε περιοχές  που εμπίπτουν στις διατάξεις του αρχαιολογικού νόμου και ότι σε αυτές τις περιπτώσεις τα  όργανα του Υπουργείου Πολιτισμού οφείλουν να εκδίδουν πράξη διακοπής των οικοδομικών εργασιών.

♦ Η νέα απόφαση του ΣτΕ, που αφορά σε εκδίκαση υπόθεσης για οικοδομικές εργασίες περιτοίχισης σε ακίνητο που βρίσκεται στο όριο των 100 μέτρων από τη θεσμοθετημένη ζώνη προστασίας στο Κάστρο Σικίνου:

◊ Τονίζει την συνταγματική επιταγή της αποτελεσματικής προστασίας του πολιτιστικού περιβάλλοντος.

◊ Αναφέρει ότι «στην προστασία των διατάξεων του ισχύοντος αρχαιολογικού νόμου εμπίπτουν και πολιτιστικά αγαθά, που έχουν χαρακτηρισθεί ως προστατευόμενα σύμφωνα με τις διατάξεις της προϊσχύουσας νομοθεσίας».

◊ Κρίνει ως επιβεβλημένη την υποχρέωση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, να αποφανθεί επί αιτήματος για χορήγηση έγκρισης εργασιών και «χωρίς να δεσμεύεται από τους όρους δόμησης,  που καθορίζονται είτε από τις γενικές διατάξεις, είτε από τυχόν ειδικές διατάξεις, που έχουν θεσπιστεί για την προστασία του παραδοσιακού οικισμού».

◊ Υπογραμμίζει επί της ουσίας ότι υπερισχύει η εφαρμογή του αρχαιολογικού νόμου, έναντι της πολεοδομικής νομοθεσίας, ένα διαχρονικά ανοιχτό και ανεπίλυτο θέμα. Και εξ αντικειμένου,

♦ Επηρεάζει το σχέδιο για τον νέο Εθνικό Οργανισμό Κτηματολογίου και Ελέγχου Δόμησης (ΕΟΚΕΔ), που αφορά στη μεταφορά των αρμοδιοτήτων για τη δόμηση από τις ΥΔΟΜ των Δήμων στο Κτηματολόγιο, το οποίο προβλέπει με ψηφιακά εργαλεία γρήγορη έκδοση οικοδομικών αδειών, με ένα One Stop Shop σύστημα για κάθε ακίνητο. Αυτά διότι με τα μέχρι τώρα δεδομένα το κυβερνητικό σχέδιο δεν δίνει λύσεις για τις αρχαιολογικές εγκρίσεις, στις οποίες ως γνωστόν σημειώνονται οι μεγαλύτερες εμπλοκές και καθυστερήσεις για οικοδομικές άδειες σε όλη τη χώρα.

Οι πολεοδομικές εγκρίσεις δεν δεσμεύουν την Αρχαιολογική Υπηρεσία για να απορρίψει την έγκριση εργασιών

Ειδικότερα και συγκεκριμένα η  νέα απόφαση του ΣτΕ 2085/2025 κρίνει ότι είναι  παράνομη παράληψη  του υπουργείου Πολιτισμού να αποφανθεί επί αιτήματος για χορήγηση έγκρισης εργασιών, υπογραμμίζοντας για τη συγκεκριμένη υπόθεση στη Σίκινο ότι :

«Η αρχαιολογική υπηρεσία όφειλε να ασκήσει την αρμοδιότητά της επί του επιτρεπτού ή μη των προτεινόμενων οικοδομικών εργασιών». Και αποσυνδέοντας πλήρως τις πολεοδομικές εγκρίσεις από την έγκριση της Αρχαιολογίας, η οποία κρίνεται κυρίαρχη και καθοριστική, η απόφαση του δικαστηρίου αναφέρει  ότι:

«Η αρχαιολογική υπηρεσία, αν και είχε στη διάθεσή της τα αντίγραφα όλων των εγκεκριμένων σχεδίων και στοιχείων του φακέλου άδειας δόμησης, που είχαν συνυποβληθεί από τις αιτούσες με την αίτηση άρσης του σήματος, από τα οποία προέκυπταν με λεπτομέρεια τα τεχνικά χαρακτηριστικά των οικοδομικών εργασιών περιτοίχισης που εκτελούνταν πλησίον μνημείων, δεν εξέτασε αν και υπό ποιους όρους μπορούσε να χορηγήσει στις αιτούσες την άδεια του άρθρου 10 παρ. 3 του ν. 4858/2021, ακόμα και απαγορεύοντας το έργο ή επιβάλλοντας συγκεκριμένους όρους και περιορισμούς δόμησης χωρίς δέσμευση από όρους δόμησης που καθορίζονται από τις ειδικές διατάξεις για την προστασία του παραδοσιακού οικισμού της Χώρας Σίκινου, απορρίπτοντας, κατ’ ουσίαν, τη χορήγηση αυτής».

Παράνομες οι οικοδομικές άδειες, χωρίς έγκριση από την Αρχαιολογική Υπηρεσία και πρέπει να γίνεται διακοπή εργασιών

Η απόφαση του ΣτΕ αναπτύσσει σκεπτικό, σύμφωνα με το οποίο ότι είναι παράνομες οι οικοδομικές άδειες,  που υλοποιούνται χωρίς έγκριση εργασιών της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας σε περιοχές  που εμπίπτουν στις διατάξεις του αρχαιολογικού νόμου και ότι σε αυτές τις περιπτώσεις τα  όργανα του Υπουργείου Πολιτισμού οφείλουν να εκδίδουν πράξη διακοπής των οικοδομικών εργασιών.

Στην απόφαση του ΣτΕ αναφέρεται συγκεκριμένα ότι: «Ενόψει της συνταγματικής επιταγής για τη διηνεκή και αποτελεσματική προστασία του πολιτιστικού περιβάλλοντος, ο Υπουργός Πολιτισμού, σε περίπτωση που η εκτέλεση του έργου έχει δυσμενείς συνέπειες στο προστατευόμενο μνημείο, δύναται είτε να απαγορεύσει το έργο ή τη δραστηριότητα, είτε, εφ’ όσον οι δυσμενείς επιπτώσεις μπορούν να εξουδετερωθούν με την επιβολή συγκεκριμένων όρων, να επιβάλλει, πάντοτε με γνώμονα την αποτελεσματικότερη προστασία του μνημείου, τους κατάλληλους όρους και περιορισμούς στη δόμηση, οι οποίοι κατά την αιτιολογημένη κρίση του θα εξουδετερώσουν τις επιβλαβείς για το μνημείο συνέπειες, χωρίς να δεσμεύεται από τους όρους δόμησης που καθορίζονται είτε από τις γενικές διατάξεις, είτε από τυχόν ειδικές διατάξεις που έχουν θεσπιστεί για την προστασία του παραδοσιακού οικισμού. Η έλλειψη της ανωτέρω έγκρισης, η οποία πρέπει να προηγείται κάθε υλικής πράξης, καθιστά την οικοδομική άδεια μη νόμιμη και επιτρέπει στα όργανα του Υπουργείου Πολιτισμού να εκδίδουν πράξη διακοπής των οικοδομικών εργασιών, ανεξαρτήτως αν έχει ανακληθεί ή όχι η οικοδομική άδεια. Στην προστασία των διατάξεων του ισχύοντος Αρχαιολογικού Νόμου εμπίπτουν και πολιτιστικά αγαθά που έχουν χαρακτηρισθεί ως προστατευόμενα σύμφωνα με τις διατάξεις της προϊσχύουσας νομοθεσίας».

Κρίθηκαν αβάσιμοι όλοι οι λόγοι που πρόβαλλαν οι ιδιοκτήτες στο δικαστήριο, κατά της διακοπής εργασιών  

Η απόφαση του Δικαστηρίου απορρίπτει ως αβάσιμους σειρά λόγων, που πρόβαλλε η πλευρά των ιδιοκτητών του ακινήτου, για να  υποστηρίξει την ακύρωση της απόφασης διακοπής εργασιών που επέβαλε η Αρχαιολογική Υπηρεσία στην υπόθεση της Σικίνου. Συγκεκριμένα:

♦ Διακοπή εργασιών, χωρίς ειδοποίηση των ιδιοκτητών: η απόφαση του ΣτΕ λέει ότι:  «προβάλλεται ότι το προσβαλλόμενο σήμα διακοπής εργασιών εκδόθηκε κατά παράβαση του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης των αιτουσών. Ο λόγος αυτός είναι αβάσιμος διότι το προσβαλλόμενο σήμα διακοπής εργασιών στηρίζεται σε αντικειμενικά δεδομένα (διενέργεια εργασιών χωρίς άδεια σε χώρο πλησίον αρχαίων μνημείων) και όχι στην υποκειμενική συμπεριφορά των αιτουσών. Συνεπώς, δεν ήταν απαραίτητη η προηγούμενη κλήση τους σε ακρόαση πριν από την έκδοση αυτού και πάντως, οι αιτούσες με την αίτηση άρσης του σήματος υπέβαλαν αποδεικτικά στοιχεία και ανέπτυξαν τους κρίσιμους κατ’ αυτές πραγματικούς ισχυρισμούς. Υπό τα ανωτέρω δεδομένα, ο λόγος ακυρώσεως με τον οποίο προβάλλονται τα αντίθετα πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος».

♦ Δεν απαιτείται άδεια της αρχαιολογικής υπηρεσίας για την εκτέλεση των συγκεκριμένων οικοδομικών εργασιών: η απόφαση του ΣτΕ λέει ότι:  «o προβαλλόμενος λόγος ακυρώσεως περί παραβάσεως του άρθρου 14 παρ. 2 εδ. δ’ του ν. 4858/2021 σύμφωνα με το οποίο δεν απαιτείται άδεια της αρχαιολογικής υπηρεσίας για εκτέλεση οικοδομικών εργασιών σε ιδιωτικό ακάλυπτο χώρο οι οποίες δεν περιλαμβάνουν εκσκαφές είναι απορριπτέος ως αβάσιμος διότι ο οικισμός της Χώρας Σίκινου δεν έχει χαρακτηρισθεί ως αρχαιολογικός χώρος, ούτως ώστε να έχει εφαρμογή η ανωτέρω διάταξη».

♦ Οι επίμαχες εργασίες δεν εκτελούνται εντός της θεσμοθετημένης ζώνης προστασίας: η απόφαση λέει ότι:  « η κρίση, εν προκειμένω, της αρμόδιας αρχαιολογικής υπηρεσίας ότι οι επίμαχες εργασίες περιτοίχισης λαμβάνουν χώρα πλησίον αρχαίων, ακόμα κι αν δεν εκτελούνται εντός της θεσμοθετημένης ζώνης προστασίας τους αλλά στο όριο αυτής (όπως καθ’ όσον αφορά το Κάστρο Σίκινου με ζώνη προστασίας 100 μ., το επίμαχο ακίνητο βρίσκεται σύμφωνα με τη μέτρηση της Διοίκησης στο όριο των 100 μ. και σύμφωνα με τη μέτρηση των αιτουσών σε απόσταση 109,63 μ.) και συνεπώς απαιτείται η έγκρισή τους ύστερα από την υποβoλή μελέτης, είναι νόμιμη. Eφ’ όσον δεν είχε χορηγηθεί η προηγούμενη άδεια της αρχαιολογικής υπηρεσίας, το προσβαλλόμενο σήμα διακοπής των οικοδομικών εργασιών εκδόθηκε νομίμως και ο λόγος ακυρώσεως περί μη υπαγωγής του επίμαχου ακινήτου στο πεδίο εφαρμογής της αρχαιολογικής νομοθεσίας είναι απορριπτέος ως αβάσιμος».

♦ Μη ακριβής αναφορά των στοιχείων του φερόμενου ιδιοκτήτη:  η απόφαση λέει ότι:  «Για τη νομιμότητα του σήματος διακοπής εργασιών κρίσιμο είναι να διαπιστώνεται αν έχει ληφθεί η απαιτούμενη έγκριση για την εκτέλεση έργων πλησίον προστατευόμενων από την αρχαιολογική νομοθεσία πολιτιστικών αγαθών, ενώ η μη ακριβής αναφορά των στοιχείων του φερόμενου ιδιοκτήτη του ακινήτου επί του οποίου εκτελούνται οικοδομικές εργασίες δεν καθιστά το σήμα διακοπής εργασιών πλημμελώς αιτιολογημένο».

♦ Λανθασμένoς προσδιορισμός των εκτελούμενων οικοδομικών εργασιών:  η απόφαση του ΣτΕ λέει ότι:  «Ομοίως, όσον αφορά τον προσδιορισμό των οικοδομικών εργασιών που εκτελούνταν χωρίς άδεια, το προσβαλλόμενο σήμα δεν καθίσταται άκυρο για τον λόγο ότι αναφέρεται σε διακοπή εργασιών «σε ισόγεια ερειπωμένη κατοικία» αντί του ακριβούς ότι εκτελούνταν εργασίες περιτοίχισης σε ακίνητο εντός του οποίου βρίσκεται ερειπωμένη κατοικία, αφού, πάντως, στο φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει το προσβαλλόμενο σήμα και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του εμφαίνονται οι εργασίες για τις οποίες εκδόθηκε και αίρεται κάθε αμφιβολία σχετικά με το είδος των οικοδομικών εργασιών που εκτελούνται χωρίς την απαιτούμενη άδεια. Επομένως, ο λόγος ακυρώσεως περί πλημμελούς αιτιολογίας του προσβαλλόμενου σήματος πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος στο σύνολό του».

Το κείμενο της απόφασης  του ΣτΕ

Το κείμενο της απόφασης ΣτΕ 2085/2025, που κρίνει παράνομη παράληψη ΥΠΠΟ να αποφανθεί επί αιτήματος για χορήγηση  έγκρισης εργασιών (Πρόεδρος: Χ. Παπανικολάου, Εισηγητής: Α. Σπανού)), σε περίληψη έχει ως εξής:

 «Ενόψει της συνταγματικής επιταγής για τη διηνεκή και αποτελεσματική προστασία του πολιτιστικού περιβάλλοντος, ο Υπουργός Πολιτισμού, σε περίπτωση που η εκτέλεση του έργου έχει δυσμενείς συνέπειες στο προστατευόμενο μνημείο, δύναται είτε να απαγορεύσει το έργο ή τη δραστηριότητα, είτε, εφ’ όσον οι δυσμενείς επιπτώσεις μπορούν να εξουδετερωθούν με την επιβολή συγκεκριμένων όρων, να επιβάλλει, πάντοτε με γνώμονα την αποτελεσματικότερη προστασία του μνημείου, τους κατάλληλους όρους και περιορισμούς στη δόμηση, οι οποίοι κατά την αιτιολογημένη κρίση του θα εξουδετερώσουν τις επιβλαβείς για το μνημείο συνέπειες, χωρίς να δεσμεύεται από τους όρους δόμησης που καθορίζονται είτε από τις γενικές διατάξεις, είτε από τυχόν ειδικές διατάξεις που έχουν θεσπιστεί για την προστασία του παραδοσιακού οικισμού. Η έλλειψη της ανωτέρω έγκρισης, η οποία πρέπει να προηγείται κάθε υλικής πράξης, καθιστά την οικοδομική άδεια μη νόμιμη και επιτρέπει στα όργανα του Υπουργείου Πολιτισμού να εκδίδουν πράξη διακοπής των οικοδομικών εργασιών, ανεξαρτήτως αν έχει ανακληθεί ή όχι η οικοδομική άδεια. Στην προστασία των διατάξεων του ισχύοντος Αρχαιολογικού Νόμου εμπίπτουν και πολιτιστικά αγαθά που έχουν χαρακτηρισθεί ως προστατευόμενα σύμφωνα με τις διατάξεις της προϊσχύουσας νομοθεσίας.

Προβάλλεται ότι το προσβαλλόμενο σήμα διακοπής εργασιών εκδόθηκε κατά παράβαση του δικαιώματος προηγούμενης ακρόασης των αιτουσών. Ο λόγος αυτός είναι αβάσιμος διότι το προσβαλλόμενο σήμα διακοπής εργασιών στηρίζεται σε αντικειμενικά δεδομένα (διενέργεια εργασιών χωρίς άδεια σε χώρο πλησίον αρχαίων μνημείων) και όχι στην υποκειμενική συμπεριφορά των αιτουσών. Συνεπώς, δεν ήταν απαραίτητη η προηγούμενη κλήση τους σε ακρόαση πριν από την έκδοση αυτού και πάντως, οι αιτούσες με την αίτηση άρσης του σήματος υπέβαλαν αποδεικτικά στοιχεία και ανέπτυξαν τους κρίσιμους κατ’ αυτές πραγματικούς ισχυρισμούς. Υπό τα ανωτέρω δεδομένα, ο λόγος ακυρώσεως με τον οποίο προβάλλονται τα αντίθετα πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.

Ο προβαλλόμενος λόγος ακυρώσεως περί παραβάσεως του άρθρου 14 παρ. 2 εδ. δ’ του ν. 4858/2021 σύμφωνα με το οποίο δεν απαιτείται άδεια της αρχαιολογικής υπηρεσίας για εκτέλεση οικοδομικών εργασιών σε ιδιωτικό ακάλυπτο χώρο οι οποίες δεν περιλαμβάνουν εκσκαφές είναι απορριπτέος ως αβάσιμος διότι ο οικισμός της Χώρας Σίκινου δεν έχει χαρακτηρισθεί ως αρχαιολογικός χώρος, ούτως ώστε να έχει εφαρμογή η ανωτέρω διάταξη.

Η κρίση, εν προκειμένω, της αρμόδιας αρχαιολογικής υπηρεσίας ότι οι επίμαχες εργασίες περιτοίχισης λαμβάνουν χώρα πλησίον αρχαίων, ακόμα κι αν δεν εκτελούνται εντός της θεσμοθετημένης ζώνης προστασίας τους αλλά στο όριο αυτής (όπως καθ’ όσον αφορά το Κάστρο Σίκινου με ζώνη προστασίας 100 μ., το επίμαχο ακίνητο βρίσκεται σύμφωνα με τη μέτρηση της Διοίκησης στο όριο των 100 μ. και σύμφωνα με τη μέτρηση των αιτουσών σε απόσταση 109,63 μ.) και συνεπώς απαιτείται η έγκρισή τους ύστερα από την υποβoλή μελέτης, είναι νόμιμη. Eφ’ όσον δεν είχε χορηγηθεί η προηγούμενη άδεια της αρχαιολογικής υπηρεσίας, το προσβαλλόμενο σήμα διακοπής των οικοδομικών εργασιών εκδόθηκε νομίμως και ο λόγος ακυρώσεως περί μη υπαγωγής του επίμαχου ακινήτου στο πεδίο εφαρμογής της αρχαιολογικής νομοθεσίας είναι απορριπτέος ως αβάσιμος.

Για τη νομιμότητα του σήματος διακοπής εργασιών κρίσιμο είναι να διαπιστώνεται αν έχει ληφθεί η απαιτούμενη έγκριση για την εκτέλεση έργων πλησίον προστατευόμενων από την αρχαιολογική νομοθεσία πολιτιστικών αγαθών, ενώ η μη ακριβής αναφορά των στοιχείων του φερόμενου ιδιοκτήτη του ακινήτου επί του οποίου εκτελούνται οικοδομικές εργασίες δεν καθιστά το σήμα διακοπής εργασιών πλημμελώς αιτιολογημένο. Ομοίως, όσον αφορά τον προσδιορισμό των οικοδομικών εργασιών που εκτελούνταν χωρίς άδεια, το προσβαλλόμενο σήμα δεν καθίσταται άκυρο για τον λόγο ότι αναφέρεται σε διακοπή εργασιών «σε ισόγεια ερειπωμένη κατοικία» αντί του ακριβούς ότι εκτελούνταν εργασίες περιτοίχισης σε ακίνητο εντός του οποίου βρίσκεται ερειπωμένη κατοικία, αφού, πάντως, στο φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει το προσβαλλόμενο σήμα και αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα του εμφαίνονται οι εργασίες για τις οποίες εκδόθηκε και αίρεται κάθε αμφιβολία σχετικά με το είδος των οικοδομικών εργασιών που εκτελούνται χωρίς την απαιτούμενη άδεια. Επομένως, ο λόγος ακυρώσεως περί πλημμελούς αιτιολογίας του προσβαλλόμενου σήματος πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος στο σύνολό του.

Η αρχαιολογική υπηρεσία, αν και είχε στη διάθεσή της τα αντίγραφα όλων των εγκεκριμένων σχεδίων και στοιχείων του φακέλου άδειας δόμησης, που είχαν συνυποβληθεί από τις αιτούσες με την αίτηση άρσης του σήματος, από τα οποία προέκυπταν με λεπτομέρεια τα τεχνικά χαρακτηριστικά των οικοδομικών εργασιών περιτοίχισης που εκτελούνταν πλησίον μνημείων, δεν εξέτασε αν και υπό ποιους όρους μπορούσε να χορηγήσει στις αιτούσες την άδεια του άρθρου 10 παρ. 3 του ν. 4858/2021, ακόμα και απαγορεύοντας το έργο ή επιβάλλοντας συγκεκριμένους όρους και περιορισμούς δόμησης χωρίς δέσμευση από όρους δόμησης που καθορίζονται από τις ειδικές διατάξεις για την προστασία του παραδοσιακού οικισμού της Χώρας Σίκινου, απορρίπτοντας, κατ’ ουσίαν, τη χορήγηση αυτής.

Η αρχαιολογική υπηρεσία όφειλε να ασκήσει την αρμοδιότητά της επί του επιτρεπτού ή μη των προτεινόμενων οικοδομικών εργασιών και η δεύτερη προσβαλλόμενη πράξη κατά το μέρος με το οποίο η Διοίκηση αρνήθηκε να ασκήσει την αρμοδιότητά της αυτή επικαλούμενη τη σχετική αμφισβήτηση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος του ακινήτου είναι μη νόμιμη κατά τον βασίμως προβαλλόμενο λόγο ακυρώσεως».