Θεσσαλία: Νέοι πολεοδομικοί κανόνες με βάση τον πλημμυρικό κίνδυνο

Ριζικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι πόλεις, οι οικισμοί και οι νέες οικοδομές στη Θεσσαλία προτείνει το Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, με αφετηρία τα διδάγματα από τις καταστροφές των «Daniel» και «Elias».

Στον πυρήνα των προτάσεων βρίσκονται η απαγόρευση υπογείων, η υποχρεωτική υπερύψωση ισογείων, η κατασκευή νέων κτιρίων επί πιλοτής σε ευάλωτες αστικές ζώνες, αλλά και η επανεξέταση ακόμη και της θέσης οικισμών που βρίσκονται σε περιοχές υψηλού πλημμυρικού κινδύνου.

Νέοι πολεοδομικοί κανόνες με βάση τον πλημμυρικό κίνδυνο

Η βασική θέση του ΤΜΧΠΠΑ είναι ότι ο πλημμυρικός κίνδυνος δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ένας εξωτερικός παράγοντας που λαμβάνεται υπόψη αφού ολοκληρωθεί ο πολεοδομικός σχεδιασμός. Αντίθετα, πρέπει να αποτελεί βασικό δεδομένο που καθορίζει εξαρχής πού και με ποιους όρους θα επιτρέπεται η δόμηση.

Μετά τις μεγάλες καταστροφές του 2023, το Τμήμα διατύπωσε ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο προτάσεων για τον σχεδιασμό της Θεσσαλίας, υπογραμμίζοντας ότι η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή πρέπει να περάσει από τη διαχείριση της καταστροφής στην πρόληψη. Το ίδιο το Τμήμα έχει δημοσιοποιήσει από τον Οκτώβριο του 2023 ειδικές θέσεις για τις δράσεις που πρέπει να ακολουθήσουν στη Θεσσαλία μετά τον «Daniel».

Απαγόρευση υπογείων και ισόγεια ένα μέτρο ψηλότερα

Η πιο άμεση πολεοδομική αλλαγή αφορά τον τρόπο κατασκευής των νέων κτιρίων στους πεδινούς και παρόχθιους οικισμούς.

Οι επιστήμονες εισηγούνται απαγόρευση κατασκευής υπογείων, ώστε να περιοριστούν οι κίνδυνοι για ανθρώπινες ζωές και περιουσίες σε περίπτωση αιφνίδιας πλημμύρας.

Παράλληλα προτείνουν τα ισόγεια των νέων οικοδομών να κατασκευάζονται υποχρεωτικά υπερυψωμένα κατά ένα μέτρο σε σχέση με τη στάθμη του εδάφους.

Πρόκειται ουσιαστικά για ειδικούς όρους δόμησης που θα διαφοροποιούνται ανάλογα με τον βαθμό πλημμυρικής επικινδυνότητας κάθε περιοχής.

Νέα κτίρια με πιλοτή σε Λάρισα και Βόλο

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η πρόταση για τις ευάλωτες αστικές περιοχές. Για ζώνες πόλεων όπως η Λάρισα και ο Βόλος, στις οποίες ο πλημμυρικός κίνδυνος κρίνεται αυξημένος, το ΤΜΧΠΠΑ προτείνει οι νέες οικοδομές να κατασκευάζονται υποχρεωτικά επί πιλοτής.

Η λογική είναι ότι ο ισόγειος χώρος δεν θα λειτουργεί ως κύριος κατοικήσιμος χώρος αλλά θα παραμένει κατά το δυνατόν ελεύθερος, μειώνοντας την έκθεση κτιρίων και κατοίκων σε πλημμυρικά ύδατα.

Η πρόταση αυτή, εφόσον μετατρεπόταν σε θεσμικό κανόνα, θα σήμαινε ουσιαστική μεταβολή των υφιστάμενων πολεοδομικών και οικοδομικών προδιαγραφών σε συγκεκριμένες ζώνες.

Mεταφορά οικισμών από επικίνδυνες περιοχές

Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας προχωρά ένα βήμα περισσότερο, θέτοντας και το θέμα της μετεγκατάστασης οικισμών που παρουσιάζουν εξαιρετικά υψηλή πλημμυρική επικινδυνότητα.

Προτείνεται να διερευνηθούν γειτονικές, ασφαλέστερες θέσεις για τη σταδιακή στέγαση πληθυσμού από οικισμούς που βρίσκονται σε πολύ ευάλωτα σημεία του θεσσαλικού κάμπου.

Η προσέγγιση αυτή συνδέεται με την ανάγκη να επανεξεταστεί συνολικά η χωροθέτηση κατοικιών και δραστηριοτήτων στις χαμηλότερες στάθμες της πεδιάδας, ιδιαίτερα μετά τα πλήγματα που δέχθηκαν περιοχές όπως ο Παλαμάς και η Φαρκαδόνα.

Πράσινες στέγες, κήποι βροχής και ανοικτά ρέματα

Η αντιπλημμυρική προστασία δεν περιορίζεται στους όρους δόμησης. Το ΤΜΧΠΠΑ προτείνει εκτεταμένη εφαρμογή «πράσινων» και «μπλε» υποδομών μέσα στον αστικό χώρο.

Στις παρεμβάσεις περιλαμβάνονται υδατοδιαπερατά υλικά σε δρόμους και κοινόχρηστους χώρους, κήποι βροχής που συγκρατούν προσωρινά τα όμβρια, πράσινες στέγες και μεγαλύτερες επιφάνειες εδάφους χωρίς πλήρη στεγανοποίηση.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται επίσης στην αποκατάσταση και ανάδειξη ρεμάτων που στο παρελθόν εγκιβωτίστηκαν ή μετατράπηκαν σε υπόγειους αγωγούς.

Η κατεύθυνση είναι να περιοριστεί η αποκλειστική εξάρτηση από τα συμβατικά τσιμεντένια αντιπλημμυρικά έργα και οι πόλεις να αποκτήσουν μεγαλύτερη δυνατότητα απορρόφησης και προσωρινής συγκράτησης του νερού.

Ζώνες όπου δεν θα χωροθετούνται νέες υποδομές

Αλλαγές προτείνονται και στον σχεδιασμό του οδικού, σιδηροδρομικού και γενικότερα του τεχνικού δικτύου.

Ο «Daniel» προκάλεσε, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το Τμήμα, ζημιές σε δεκάδες χιλιόμετρα οδών, γέφυρες και τεχνικά έργα, αποδεικνύοντας ότι οι υφιστάμενες προδιαγραφές δεν επαρκούν πλέον για ακραίες βροχοπτώσεις τέτοιας έντασης.

Το ΤΜΧΠΠΑ ζητά οι νέες υποδομές να σχεδιάζονται με επικαιροποιημένα υδρολογικά δεδομένα, ενώ προτείνει τον σαφή καθορισμό πλημμυρικών ζωνών μέσα στις οποίες θα αποφεύγεται αυστηρά η εγκατάσταση νέων σημειακών υποδομών.

Τα τέσσερα μεγάλα φράγματα

Το δεύτερο μεγάλο σκέλος των προτάσεων αφορά έργα στην ορεινή ζώνη, ώστε τα νερά να συγκρατούνται πριν φτάσουν μαζικά στον θεσσαλικό κάμπο.

Οι επιστήμονες προτείνουν επιτάχυνση τεσσάρων μεγάλων φραγμάτων:

Ενιπέα – Παλιοδερλί, για αντιπλημμυρική προστασία, άρδευση 107.500 στρεμμάτων και ύδρευση της περιοχής Φαρσάλων.

Μουζακίου, ως ρυθμιστική δεξαμενή για τα νερά του Πάμισου.

Πύλης, για την προστασία από τον Πορταϊκό.

Νεοχωρίτη, στις παρυφές των Αντιχασίων, με στόχο τον περιορισμό των πλημμυρικών παροχών προς την περιοχή Οιχαλίας Τρικάλων.

Ο σχεδιασμός αλλάζει πριν από την οικοδομική άδεια

Η συνολική φιλοσοφία των προτάσεων είναι ότι η κλιματική προσαρμογή πρέπει να περάσει πλέον στο ίδιο το πολεοδομικό και οικοδομικό δίκαιο.

Χάρτες πλημμυρικού κινδύνου, νέες ζώνες δόμησης, ειδικοί όροι για υπόγεια, πιλοτές και στάθμες ισογείων, περιορισμοί στη χωροθέτηση υποδομών και πιθανές μετεγκαταστάσεις οικισμών συγκροτούν ένα διαφορετικό μοντέλο σχεδιασμού.

Το μέγεθος του «Daniel» εξηγεί τη δραστικότητα των προτάσεων: στη Ζαγορά καταγράφηκαν 754 χιλιοστά βροχής μέσα σε 24 ώρες και 1.092 χιλιοστά μέσα σε 48 ώρες, ενώ περισσότερο από ένα εκατομμύριο στρέμματα της θεσσαλικής πεδιάδας πλημμύρισαν.

Η προειδοποίηση των επιστημόνων είναι επομένως σαφής: οι νέες οικοδομές και οι υποδομές της Θεσσαλίας δεν μπορούν να σχεδιάζονται πλέον με τα υδρολογικά δεδομένα του παρελθόντος.