Typhoon Project: έξι χρόνια καθαρίζει και προστατεύει τις ελληνικές ακτές  

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Αδιάλειπτα 365 ημέρες το χρόνο, τα τελευταία έξι χρόνια το Typhoon Project, που αποτελεί εμβληματική περιβαλλοντική πρωτοβουλία του «Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανάσιος Κ. Λασκαρίδης» καθαρίζει τις ελληνικές ακτές σε κάθε γωνία του Αιγαίου και του Ιονίου, συγκεντρώνοντας και οδηγώντας στην ανακύκλωση απορρίμματα, που οι συνολικές ποσότητες αλλά και η σύνθεση των σκουπιδιών δείχνουν μια άνευ όρων επίθεση στο φυσικό παράκτιο περιβάλλον, ακόμη και σε περιοχές που βρίσκονται σε απόλυτο καθεστώς προστασίας. Έξι χρόνια μετά το ξεκίνημα του Typhoon Project, η αλλαγή είναι ορατή.

Σε έξι χρόνια δράσης, ο «Τυφώνας» έχει:

◊ Καθαρίσει πάνω από 4.400 παραλίες σε όλη την Ελλάδα.

◊ Απομακρύνει 903 τόνους απορριμμάτων.

◊ Δημιουργήσει τη μεγαλύτερη βάση δεδομένων θαλάσσιας ρύπανσης στη Μεσόγειο.

◊ Ενεργοποιήσει χιλιάδες εθελοντές και πολίτες.

◊ Και, αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε τη σχέση μας με τη θάλασσα.

Έξι χρόνια «Τυφώνας»: Από την απορρύπανση ακτών στη δημιουργία νέας περιβαλλοντικής κουλτούρας

Η Ελλάδα διαθέτει τη μεγαλύτερη ακτογραμμή στην Ευρώπη – έναν φυσικό θησαυρό, πυλώνα της οικονομίας και αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής ταυτότητας. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια, οι ελληνικές θάλασσες δοκιμάζονται από τη ρύπανση: πλαστικά, φελιζόλ, δίχτυα, ακόμα και ολόκληρα ναυτικά ή οικοδομικά υπολείμματα συσσωρεύονται στις ακτές.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, το Typhoon Project του Κοινωφελούς Ιδρύματος Αθανασίου Κ. Λασκαρίδη έχει αναδειχθεί σε μία από τις πιο ουσιαστικές πρωτοβουλίες περιβαλλοντικής δράσης στη Μεσόγειο. Με αιχμή του το ειδικά διαμορφωμένο πλοίο «Τυφώνας», ένα παλιό τσιμεντάδικο που μετατράπηκε σε σύγχρονο πλοίο απορρύπανσης, το Ίδρυμα αποδεικνύει ότι η συστηματική και επιστημονική παρέμβαση μπορεί να φέρει πραγματική αλλαγή.

Το πλοίο που δεν σταματά ποτέ

Το πλοίο Typhoon, μήκους 72 μέτρων και νορβηγικής κατασκευής, αποτελεί το μοναδικό επιχειρησιακό πλοίο στη Μεσόγειο, που έχει αφιερωθεί αποκλειστικά στον καθαρισμό ακτών. Διαθέτει πέντε ταχύπλοα, πλήρωμα 35 ατόμων και επιχειρεί 365 ημέρες τον χρόνο, συχνά σε δύσκολες καιρικές συνθήκες, φτάνοντας σε μέρη όπου κανένα άλλο πλοίο δεν μπορεί να προσεγγίσει.

Το πλήρωμα εργάζεται οκτώ ώρες την ημέρα, συλλέγοντας με τα χέρια ακόμη και τα πιο μικρά κομμάτια φελιζόλ, ώσπου να εξαφανιστεί και το τελευταίο ίχνος ρύπανσης.

Από το 2019 μέχρι σήμερα, ο «Τυφώνας» έχει πραγματοποιήσει 4.886 καθαρισμούς ακτών, καλύπτοντας συνολική επιφάνεια πάνω από 20 εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα. Έχουν απομακρυνθεί περισσότερα από 22 εκατομμύρια τεμάχια απορριμμάτων, συνολικού βάρους 903 τόνων — όσο το βάρος δεκατριών επιβατικών αεροσκαφών Airbus Α320 — και όγκου 45.000 κυβικών μέτρων, ίσου με 18 πισίνες Ολυμπιακών διαστάσεων.

Νήσος Δοκός:  ρύπανση σε καθεστώς απόλυτης περιβαλλοντικής προστασίας   

To ecopress συμμετείχε στο πλαίσιο δημοσιογραφικής αποστολής στην επιχείρηση απορρύπανσης της νήσου Δοκού και  παρακολούθησε από κοντά το Typhoon Project, που αποτελεί μοναδικό πρόγραμμα  στη Μεσόγειο, καθώς προχωρεί σε καταγραφή ακόμα και του μικρότερου τμήματος πλαστικού που μαζεύεται, σε ταξινόμηση, συμπίεση και αποθήκευση απορριμμάτων μέχρι την παράδοσή τους στην οργάνωση «Antipollution» για ανακύκλωση και επισκέφθηκε το πλοίο Typhoon, το πλοίο έχει εξελιχθεί πλέον σε κινητό ερευνητικό κέντρο στις ελληνικές θάλασσες.

Τα συνεργεία του Typhoon Project, μια πολυεθνική ομάδα 35 ατόμων με ειδική εκπαίδευση, που εργάζεται καθημερινά σε οκτάωρη βάση με οργανωμένο τρόπο και μεγάλο ζήλο στο πεδίο, σε μία μόλις ημέρα συγκέντρωσε μισό τόνο απορριμμάτων μόνον από μία από τις πολλές πανέμορφες παραλίες της νήσου Δοκός.  Ένα καταπράσινο νησί απέναντι από την Ύδρα, που λόγω των αρχαιολογικών ευρημάτων έχει κηρυχθεί αδόμητη ζώνη, και κανείς δεν μπορεί να χτίσει και να εγκατασταθεί στο νησί.

Λόγω όμως των πεντακάθαρων νερών που υπάρχουν γύρω από το νησί Δοκός είναι δημοφιλής προορισμός και κατακλύζεται όλες τις εποχές του χρόνου, ιδίως το καλοκαίρι, από «μεγαλοπρεπή» αλλά και πολλά μικρά σκάφη ελλήνων και ξένων επισκεπτών, οι οποίοι όμως όπως δείχνουν τα ευρήματα των σκουπιδιών, κατακερματίζουν κάθε έννοια προστασίας και αφήνουν βαρύ αποτύπωμα κοινωνικής ασυδοσίας και περιβαλλοντικής ρύπανσης στο νησί.

Ιστορίες μέσα από τα σκουπίδια

Κάθε κομμάτι απορρίμματος που συλλέγει το πλήρωμα του «Τυφώνα» κουβαλά μια ιστορία.

Στους σάκους του έχουν βρεθεί 260 προσφυγικές λέμβοι από τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, απομεινάρια από τα ταξίδια ελπίδας ανθρώπων που άφησαν πίσω τους όνειρα. Έχουν εντοπιστεί πυρομαχικά και βλήματα στο Ιόνιο, αλλά και απρόσμενα ευρήματα – ένα κουτάκι αναψυκτικού από το Μουντιάλ του 1980, παιδικά παιχνίδια, διαβατήρια και ταυτότητες που παρέμεναν θαμμένα στην άμμο για δεκαετίες.

Η ταυτότητα πολλών απορριμμάτων αποκαλύπτει κάτι ακόμη: ότι η θαλάσσια ρύπανση δεν γνωρίζει σύνορα. Ρεύματα μεταφέρουν σκουπίδια από τη μία χώρα στην άλλη – συσκευασίες τροφίμων από την Τουρκία βρέθηκαν στη Λήμνο, ενώ αντικείμενα από τις ακτές της Αφρικής ξεβράστηκαν στις Κυκλάδες. Η θάλασσα, όπως λένε οι άνθρωποι του προγράμματος, «κρατά στη μνήμη της όχι μόνο την ιστορία μας, αλλά και το αποτύπωμα της αμέλειάς μας».

Η Λήμνος και η πρόκληση των 121 ημερών

Ανάμεσα στις πιο απαιτητικές αποστολές του πλοίου υπήρξε εκείνη της Λήμνου. Το νησί πλήττεται έντονα από τα θαλάσσια ρεύματα που φέρνουν ρύπανση από πολλές περιοχές του Αιγαίου.

Η αποστολή διήρκεσε 121 ημέρες, στη διάρκεια των οποίων καθαρίστηκαν 206 ακτές. Συλλέχθηκαν 57.800 κιλά απορριμμάτων — περίπου 468.000 τεμάχια από πλαστικά, δίχτυα, φελιζόλ και υλικά οικοδομής.

Το πιο ενθαρρυντικό είναι ότι πολλές από αυτές τις ακτές παραμένουν σήμερα καθαρές, χάρη στην ενεργή συμμετοχή των κατοίκων και την ευαισθητοποίηση που προκάλεσε το πρόγραμμα. Όπως λένε οι υπεύθυνοι, «ο πραγματικός στόχος του Τυφώνα δεν είναι να μαζεύει σκουπίδια για πάντα, αλλά να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε να μη χρειάζεται να το κάνει».

Μετά την κακοκαιρία Daniel: Η Μαγνησία που ξαναβρήκε το πρόσωπό της

Το φθινόπωρο του 2023, μετά την καταστροφική κακοκαιρία «Daniel», ο «Τυφώνας» ανέλαβε ίσως την πιο δύσκολη αποστολή του. Σε μια περιοχή όπου η καταστροφή ήταν ανυπολόγιστη, το πλοίο έμεινε 167 ημέρες, καθαρίζοντας 89 ακτές και απομακρύνοντας πάνω από 46.000 κιλά απορριμμάτων – περισσότερα από 4 εκατομμύρια τεμάχια.

Οι καθαρισμοί δεν αφορούσαν μόνο πλαστικά, αλλά και φερτά υλικά, οικοδομικά υπολείμματα, ακόμη και κομμάτια υποδομών που παρασύρθηκαν από τα νερά.

Η τοπική Λιμενική Αρχή βοήθησε σημαντικά, χαρτογραφώντας με drones τις περιοχές, ώστε να σχεδιαστεί αποτελεσματικά η επιχείρηση.

Όπως αφηγείται η Πέγκυ Ξηροταγάρου. «η κατάσταση ήταν τέτοια που δεν μπορούσες να καταλάβεις ούτε τη μορφολογία των ακτών. Σκάβαμε για ώρες για να δούμε αν η παραλία ήταν αμμώδης ή πετρώδης».

Η ίδια θυμάται και μια χαρακτηριστική στιγμή: όταν το πλήρωμα εντόπισε ανάμεσα στα φερτά υλικά μεγάλες ποσότητες ξυλείας, τις οποίες έκοψε και μοίρασε στους κατοίκους. «Ήταν ένας τρόπος να στηρίξουμε τους ανθρώπους που είχαν χάσει σχεδόν τα πάντα», σημειώνει.

«Ο «Τυφώνας» δεν είναι απλώς ένα πλοίο καθαρισμού,  είναι ένα σύμβολο αλλαγής, μια απόδειξη ότι η Ελλάδα μπορεί να προστατεύσει, να θεραπεύσει και να ξανακερδίσει το φυσικό της κάλλος» τονίζει η Πέγκυ Ξηροταγάρου εκτελεστική διευθύντρια του Ιδρύματος.

Η μεγαλύτερη βάση δεδομένων απορριμμάτων στη Μεσόγειο

Πέρα από την απορρύπανση, ο «Τυφώνας» έχει εξελιχθεί σε κινητό ερευνητικό κέντρο.

Ό,τι συλλέγεται — από το μικρότερο πλαστικό μέχρι τα μεγαλύτερα αντικείμενα — καταγράφεται, ταξινομείται, συμπιέζεται και αποθηκεύεται, προτού παραδοθεί στην οργάνωση Antipollution για ανακύκλωση ή ασφαλή διαχείριση.

Η διαδικασία αυτή έχει δημιουργήσει τη μεγαλύτερη βάση δεδομένων για τα θαλάσσια απορρίμματα στη Μεσόγειο, με ανάλυση της σύνθεσης και της γεωγραφικής προέλευσης των σκουπιδιών.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι:

♦ 35,6% των απορριμμάτων είναι μικρά πλαστικά κομμάτια κάτω των 2,5 εκατοστών.

♦ 28% είναι φελιζόλ και πολυστερίνη.

♦ 7,7% καπάκια και πλαστικοί δακτύλιοι.

♦ 4,5% πλαστικά μπουκάλια.

♦ 4,4% δίχτυα και σχοινιά αλιείας.

♦ 3,4% πλαστικά υλικά οικοδομής.

Το υπόλοιπο 16% αποτελείται από μέταλλο, γυαλί, καουτσούκ, υφάσματα και οργανικά υπολείμματα.

Αυτή η τεράστια βάση γνώσης, που συνεχώς εμπλουτίζεται, προσφέρει πολύτιμα στοιχεία σε πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα: το Πανεπιστήμιο Πατρών, το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, το Πολυτεχνείο Κρήτης και σύντομα το Imperial College του Λονδίνου αξιοποιούν τα δεδομένα του Typhoon Project για τη μελέτη των μικροπλαστικών και των θαλάσσιων ρευμάτων.

Επιστροφή στις ίδιες ακτές: Ένα στοίχημα που κερδίζεται

Από το 2023, το πρόγραμμα έχει ξεκινήσει επαναληπτικούς καθαρισμούς στις ίδιες παραλίες που είχαν καθαριστεί τα πρώτα χρόνια.

Τα αποτελέσματα είναι εντυπωσιακά: η μείωση της ρύπανσης φτάνει το 80% κατά μέσο όρο.

Στην Ίο, στην Ιθάκη και στη Νάξο οι παραλίες παραμένουν σχεδόν ολοκληρωτικά καθαρές, στην Κρήτη η μείωση αγγίζει το 78%, ενώ στο Άγιο Όρος το 88%.

Όπως σημειώνει η κα Ξηροταγάρου, «όταν επιστρέφουμε σε μια ακτή και τη βρίσκουμε καθαρή, ξέρουμε ότι κάτι έχει αλλάξει ουσιαστικά. Η δουλειά του Τυφώνα  είναι να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε να μη χρειάζεται να υπάρξει επόμενος καθαρισμός».

Από την καθαριότητα στη γνώση και τη συμμετοχή

Η δράση του «Τυφώνα» δεν σταματά στη συλλογή απορριμμάτων. Σε κάθε περιοχή όπου δρα, το πλήρωμα συνεργάζεται με τοπικούς φορείς, σχολεία και συλλόγους, εμπνέοντας εθελοντές να συμμετάσχουν.

Στις επιχειρήσεις έχουν λάβει μέρος μέλη των Ενόπλων Δυνάμεων, μαθητές, φοιτητές και πολίτες που θέλουν να προσφέρουν. Αυτή η συμμετοχή είναι κρίσιμη, γιατί, όπως τονίζουν οι υπεύθυνοι, «η απορρύπανση χωρίς αλλαγή νοοτροπίας είναι σαν να αδειάζεις τη θάλασσα με το κουτάλι».

Η περιβαλλοντική εκπαίδευση αποτελεί βασικό άξονα του Ιδρύματος. Μέσα από εργαστήρια, παρουσιάσεις και κοινές δράσεις, το Typhoon Project συμβάλλει στη διαμόρφωση μιας νέας κουλτούρας ευθύνης απέναντι στη θάλασσα.

Συνεργασίες με ψαράδες: Το πρόγραμμα «Fishing for Litter»

Στην ίδια κατεύθυνση, το Ίδρυμα υλοποιεί το πρόγραμμα Fishing for Litter σε συνεργασία με την περιβαλλοντική οργάνωση iSea.

Στόχος του είναι η αξιοποίηση των ίδιων των αλιέων ως «φύλακες της θάλασσας»: αντί να πετούν τα απορρίμματα που πιάνονται στα δίχτυά τους, τα συλλέγουν και τα παραδίδουν στο Ίδρυμα.

Από το 2019 έως σήμερα, 54 επαγγελματίες ψαράδες σε 21 περιοχές της χώρας έχουν συγκεντρώσει 186.000 κιλά απορριμμάτων.

Η δράση τους ανταμείβεται οικονομικά από το Ίδρυμα, αλλά κυρίως συμβολικά: αποδεικνύει ότι η βιώσιμη αλιεία και η προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος μπορούν να συνυπάρξουν.

Η νέα εικόνα των ελληνικών ακτών

Έξι χρόνια μετά το ξεκίνημα του Typhoon Project, η αλλαγή είναι ορατή.

Ακτές που κάποτε ήταν καλυμμένες από πλαστικά έχουν ανακτήσει την ομορφιά τους. Περιοχές όπου οι καθαρισμοί φάνταζαν μάταιοι σήμερα παραμένουν καθαρές χάρη στη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα του «Τυφώνα»: όχι μόνο τα χιλιάδες κιλά απορριμμάτων που εξαφανίστηκαν, αλλά η αλλαγή νοοτροπίας που καλλιεργήθηκε.

Όπως τονίζει η Πέγκυ Ξηροταγάρου, «η θάλασσα είναι κομμάτι της ταυτότητάς μας και η προστασία της κοινή μας ευθύνη. Με τον “Τυφώνα” δείχνουμε ότι η αλλαγή είναι εφικτή. Ακτές που κάποτε ήταν γεμάτες απορρίμματα αρχίζουν να ανακτώνται ξανά. Είναι το στοίχημα που κερδίζουμε καθημερινά, με σεβασμό στο περιβάλλον και πίστη στη δύναμη της συλλογικής προσπάθειας».

Ένα ελληνικό παράδειγμα για τη Μεσόγειο

To «Typhoon Project» έχει αναγνωριστεί διεθνώς ως πρότυπο περιβαλλοντικής δράσης.

Ο συνδυασμός επιστημονικής τεκμηρίωσης, συνεχούς παρουσίας στο πεδίο και κοινωνικής κινητοποίησης το καθιστά μοναδικό.

Η Ελλάδα, μέσα από το έργο του «Τυφώνα», στέλνει ένα σαφές μήνυμα στη Μεσόγειο: ότι η προστασία της θάλασσας δεν είναι πολυτέλεια, αλλά ευθύνη, και ότι με επιμονή, συνέπεια και συνεργασία, η φύση μπορεί να αναγεννηθεί.

Το Ίδρυμα που κινεί  τον «Τυφώνα»

Το Κοινωφελές Ίδρυμα Αθανασίου Κ. Λασκαρίδη, που ιδρύθηκε το 2016. είναι ο αποκλειστικός χρηματοδότης του Typhoon Project.

Δεν λαμβάνει δημόσια ή ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και αποτελεί το μοναδικό ίδρυμα στη Μεσόγειο με μόνιμη παρουσία στο πεδίο.

Πέρα από το εμβληματικό αυτό έργο, το Ίδρυμα δραστηριοποιείται σε τομείς όπως η προστασία του περιβάλλοντος, η κοινωνική συνοχή, η εκπαίδευση και η στήριξη της επιχειρηματικότητας.

Ο «Τυφώνας» όμως αποτελεί την πιο χαρακτηριστική έκφραση του οράματος του ιδρυτή του, Αθανάσιου Λασκαρίδη: ένα όραμα για καθαρές ελληνικές ακτές, για ένα περιβάλλον που σέβεται την ιστορία και την ομορφιά του τόπου.