Από την ΕΠΑ στον «Δοξιάδη»: crash test στα δύο προγράμματα και στον πολεοδομικό σχεδιασμό

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Στη διαδρομή του πολεοδομικού σχεδιασμού των τελευταίων σαράντα ετών στη χώρα, από την Επιχείρηση Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης (ΕΠΑ) του 1983, μέχρι το σημερινό εθνικό πρόγραμμα «Κωνσταντίνος Δοξιάδης» αναφέρθηκε ο Ηλίας Μπεριάτος, ομότιμος καθηγητής πολεοδομίας και χωροταξίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και προχώρησε σε αξιολόγηση των δύο προγραμμάτων με δέκα κριτήρια, δίνοντας το μήνυμα ότι «η αξία αυτής της σύγκρισης είναι χρήσιμη και αναγκαία, ώστε να αντλήσουμε διδάγματα από το χθες, για να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη σήμερα».

◊ «Με βάση τα σημερινά δεδομένα αναμένεται σημαντική επιμήκυνση του χρόνου ολοκλήρωσης του προγράμματος «Κωνσταντίνος Δοξιάδης» και απώλεια πόρων» προέβλεψε ο Ηλίας Μπεριάτος, μιλώντας στο  7ο Πανελλήνιο Συνέδριο Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, που πραγματοποιήθηκε στο Βόλο.

◊ Ως βασικό παράγοντα αστοχιών επισήμανε την καθυστερημένη προετοιμασία των κανονιστικών διατάξεων για το νέο πολεοδομικό σχεδιασμό, με αιχμή  το Προεδρικό Διάταγμα για την επαναοριοθέτηση των οικισμών.

◊ «Χρειάζεται να γίνει άμεσα συνολική επαναθεώρηση του ζητήματος των οικισμών κάτω των 2000  κατοίκων από πολεοδομική και νομική πλευρά με βάση την κοινή λογική», τόνισε ο ομότιμος καθηγητής, ως προϋπόθεση για την επιτυχία του νέου πολεοδομικού σχεδιασμού.

Τα εμπόδια και οι δυσκολίες, που έχει να ξεπεράσει το πρόγραμμα «Κωνσταντίνος Δοξιάδης»

Η εισήγηση του ομότιμου καθηγητή χωροταξίας και πολεοδομίας Ηλία Μπερίατου στο  7ο Πανελλήνιο Συνέδριο Πολεοδομίας, Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης στο Βόλο συγκέντρωσε το ενδφιαφέρον των συνέδρων μηχανικών μελετητών και νομικών όλων των γενεών και πυροδότησε προβληματισμούς και συζητήσεις για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του πολεοδομικού σχεδιασμού στη χώρα μας

◊ «Τη δομική αδυναμία των ΟΤΑ, να στηρίξουν το εγχείρημα για πολλούς λόγους σύγκρουσης τοπικών συμφερόντων και μεταξύ αυτών των λόγων και της τουριστικής απληστίας», υπογράμμισε ο ομιλητής, αναφερόμενος σε εμπόδια και αδυναμίες, που έχει να αντιμετωπίσει ο νέος πολεοδομικός σχεδιασμός του προγράμματος «Δοξιάδης». Ο ίδιος μίλησε ακόμη για τα εξής:

◊ Την αγνόηση της θεσμικής εμπειρίας: «Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η  θεσμική μνήμη, η σχεδιαστική  εμπειρία και η τεχνογνωσία από τα προηγούμενα  εγχειρήματα, όπως είναι η ΕΠΑ, που συνιστούν μια άυλη κληρονομιά», είπε ο ομιλητής.

◊ Τον ελλιπή χρονικό προγραμματισμό: «Ο παράγοντας χρόνος στον σχεδιασμό είναι καταλυτικός» είπε ο κος Μπεριάτος και σημείωσε ότι «ο κυλιόμενος σχεδιασμός δεν έχει μπει ως  κανονικότητα  στην κουλτούρα μας και στην πρακτική της διοίκησης». Αναφερόμενος δε στα χρονοδιαγράμματα  υλοποίησης των νέων μελετών του «Δοξιάδης» λόγω των ασφυκτικών προθεσμιών που τίθενται για τη χρηματοδότηση τους από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας τόνισε ότι:  «υπάρχουν όρια στη σύντμηση του χρόνου στο σχεδιασμό».

◊ Περιορισμοί λόγω ΤΑΑ-ΕΕ: Ο κος Μπεριάτος αναφέρθηκε σε δημοσίευμα της εφημερίδας «Καθημερινή» με χαρακτηριστικό τίτλο: «στον «αέρα» ο πολεοδομικός σχεδιασμός», στο οποίο εμφανίζονται να υπάρχουν σοβαρές καθυστερήσεις  που οδηγούν εκτός Ταμείου Ανάκαμψης το 40% των μελετών του εθνικού προγράμματος «Κωνσταντίνος Δοξιάδης».

Ο ομιλητής σημείωσε παράλληλα  ότι «το υπουργείο Περιβάλλοντος διαβεβαιώνει  ότι τα σχέδια θα ολοκληρωθούν, έστω και με χρηματοδότηση από άλλες πηγές».

Και υπογράμμισε ότι: «αν πρόκειται να χάσουμε χρήματα λόγω σύντμησης προθεσμιών, το στοίχημα είναι να μη χάσουμε και την ποιότητα των μελετών. Τονίζοντας ότι σε μία τέτοια περίπτωση: «η χειρότερη συνέπεια θα είναι να χάσουν την εμπιστοσύνη τους στο σχεδιασμό οι πολίτες».

◊ Διαφάνεια και εκπαίδευση: τα παραγνωρισμένα ζητήματα: Ο Ηλίας Μπεριάτος έθιξε δύο ακόμα σημαντικά  και διαχρονικά ζητήματα.

-Πρώτον, τη διαπλοκή τοπικών αρχών με οικονομικά συμφέροντα και μελετητές, που συχνά εκτροχιάζει τον σχεδιασμό και πρότεινε θεσμοθέτηση κανόνων δεοντολογίας, όπως στις ΗΠΑ, για να προστατευθεί η πολεοδομία ως δημόσια πολιτική.

-Δεύτερον, την εκπαίδευση των νέων πολεοδόμων. «Σήμερα, είπε, υπάρχει υπερβολική έμφαση στις απεικονιστικές μεθόδους, στα GIS και στις τεχνικές δεξιότητες, σε βάρος της ουσίας της χωροταξίας. Χρειάζεται περισσότερη κριτική σκέψη, φιλοσοφία, ηθική και ιστορία της πολεοδομικής πολιτικής στην Ελλάδα, ώστε οι νέοι επιστήμονες να αποκτήσουν στέρεες βάσεις».

◊ Διοικητικές και Θεσμικές αδυναμίες: Την υποστελέχωση των υπηρεσιών του ΥΠΕΝ και των Δήμων, την αυστηροποίηση του καθεστώτος αναθέσεων των μελετών, την εμφάνιση νέων εργαλείων και απαιτήσεων νέων μελετών, όπως οι ΣΜΠΕ,  Μελέτες γεωλογικές, ρεμάτων κλπ., επισήμανε ακόμη o ομιλητής στους λόγους που μπορεί να οδηγήσουν σε αστοχία το πρόγραμμα «Δοξιάδης».

◊ Τα νέα δεδομένα του σχεδιασμού: Ο ομότιμος καθηγητής ανέδειξε τη διάσταση ότι η πολεοδομία του σήμερα δεν έχει να αντιμετωπίσει μόνο χάρτες και όρους δόμησης. Οι νέες απαιτήσεις είναι πολύπλοκες: Στρατηγικές Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, γεωλογικές μελέτες, μελέτες ρεμάτων, αναγνωρίσεις δρόμων εκτός σχεδίου. Η θεσμοθέτηση των Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή, αλλά και η εκκρεμότητα με τα ειδικά προεδρικά διατάγματα για οικισμούς, προσθέτουν νέα επίπεδα δυσκολίας.

-«Το αποτέλεσμα; Καθυστερήσεις, αβεβαιότητα και συχνά απώλεια πόρων».

Το όραμα ως κινητήρια δύναμη του πολεοδομικού και χωροταξικού σχεδιασμού

-«Με στόχο όπως είπε, την άντληση διδαγμάτων για τον τρόπο με τον οποίο  κεφαλαιοποιούμε την υπάρχουσα εμπειρία (θεσμική, προγραμματική και σχεδιαστική) την μεταπολιτευτική περίοδο, προς όφελος της αντιμετώπισης των σημερινών περιβαλλοντικών, αναπτυξιακών και κοινωνικών προβλημάτων του ελληνικού χώρου», ο Ηλίας  Μπεριάτος θέτοντας δέκα κριτήρια, προχώρησε σε αξιολόγηση των προγραμμάτων ΕΠΑ του 1983 και το σημερινό «Κωνσταντίνος Δοξιάδης».

Ανέδειξε ότι η μεγάλη αντίθεση ανάμεσα στα δύο προγράμματα δεν βρίσκεται τόσο στη χρηματοδότηση ή στα τεχνικά μέσα, αλλά στο όραμα και την οργάνωση. «Η ΕΠΑ είχε περιορισμένα μέσα, αλλά διέθετε διοικητική αποκέντρωση, συνεργασία υπουργείου και τοπικής αυτοδιοίκησης, συμμετοχικές διαδικασίες με λαϊκές συνελεύσεις και, πάνω απ’ όλα, ένα σχέδιο δράσης», είπε.

Σημειώνεται ότι ο  Ηλίας Μπεριάτος  είναι αρχιτέκτονας μηχανικός ΕΜΠ με μακρά επιστημονική, επαγγελματική πορεία σε θέματα πολεοδομίας και χωροταξίας, σήμερα ομότιμος καθηγητής του Τμήματος Μηχανικών Πολεοδομίας Χωροταξίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας. Έχει διατελέσει πρόεδρος του ΣΕΠΟΧ,  αντιπρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Πολεοδόμων Χωροτακτών (ECTP), ειδικός σύμβουλος στο υπουργείο Χωροταξίας Οικισμού και Περιβάλλοντος την περίοδο 1981 -1985 που αναπτύχθηκε η ΕΠΑ και γενικός γραμματέας Δασών και Φυσικού Περιβάλλοντος από το 1996 έως το 1998 και γενικός γραμματέας ΥΠΕΧΩΔΕ από το 1998 έως το 2001.

-«Με σχέδια στο χέρι και ράστερ, γραφομηχανές, τηλέφωνα, τηλεγραφήματα η ΕΠΑ πέτυχε να παραγάγει 323 Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια με ΦΕΚ σε μόλις πέντε χρόνια» ενώ ο «Δοξιάδης», «κανένα Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο με ΦΕΚ ή έστω ΚΕΣΥΠΟΘΑ μέχρι τώρα που κλείνει 5ετία από την ψήφιση του νόμου 4759/2020», είπε ο Ηλίας Μπεριάτος προχωρώντας σε αξιολόγηση των δύο προγραμμάτων.

– «Αν θεωρήσουμε, τηρουμένων των αναλογιών, ότι η ΕΠΑ πέτυχε συγκριτικά περισσότερο τότε», είπε ο κος Μπεριάτος. Και ανάφερε, ως «λόγους επιτυχίας της ΕΠΑ τότε, ότι υπήρχε «όραμα, συνεργασία ηγεσίας από  τους τότε υπουργούς Στέφανο Μάνο και  Αντώνη Τρίτση και των υπηρεσιών του υπουργείου, οι οποίες υλοποίησαν μελετητικό έργο και έγινε  διαχείριση του προγράμματος από το ίδιο το υπουργείο και απόκτηση πολύτιμης τεχνογνωσίας. Ακόμη ότι είχε γίνει καλή προετοιμασία και είχε σημάνει συναγερμός της τοπικής αυτοδιοίκησης και των αιρετών».

Παράλληλα αναφέρθηκε σε «ευκολίες και πλεονεκτήματα, που έχει το πρόγραμμα Δοξιάδης, όπως  επαρκή έως άφθονα χρηματοδοτικά μέσα, νέες τεχνολογίες τεχνικής υποστήριξης και διαδικασιών, out sourcing για υπηρεσίες διαχείρισης και προηγούμενη  εμπειρία».

Το crash test  δέκα σημείων για την ΕΠΑ και το «Δοξιάδης»

Στο το crash test  δέκα σημείων για την ΕΠΑ και το «Δοξιάδης», που έκανε ο Ηλίας Μπεριάτος επισήμανε ως βασικές διαπιστώσεις τις ακόλουθες:

♦ Νομοθετικό πλαίσιο: Η ΕΠΑ στηρίχθηκε σε έναν εξειδικευμένο «οικιστικό» νόμο (1337/1983). Ο «Δοξιάδης» εισήχθη μέσα σε έναν ευρύτερο «σκούπα» νόμο (4759/2020) που αναμίγει πολεοδομικά και χωροταξικά εργαλεία — αυτό δυσχεραίνει τη σαφήνεια αρμοδιοτήτων και προτεραιοτήτων.

♦ Επιχειρησιακό σχέδιο: Η ΕΠΑ συνοδεύτηκε από σαφές επιχειρησιακό σχέδιο από το ΥΧΟΠ (προετοιμασία ΠΔ. οδηγίες, στόχοι). Ο «Δοξιάδης» έχει αποσπασματικό σχέδιο και σημαντικό βαθμό ανάθεσης σε εξωτερικές εταιρείες διαχείρισης.

♦ Συντονισμός & αποκέντρωση: Η ΕΠΑ πέτυχε πλήρη αποκέντρωση και έντονο τοπικό ρόλο (ΤΠΠΕ Νομαρχιών)· ο «Δοξιάδης» θεσμοθέτησε εθνικό συντονιστή και χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτισμό σε κρίσιμες διαδικασίες για την υλοποίηση του.

♦ Επίπεδο σχεδιασμού: Η ΕΠΑ είχε καθαρό σχήμα (Νομός — πόλεις — οικισμοί). Ο «Δοξιάδης» δουλεύει κυρίως σε επίπεδο Δημοτικής Ενότητας/Δήμου — και ο τοπικός «στόχος» εμφανίζεται άγνωστος ή ασαφής.

♦ Προδιαγραφές και ποιότητα μελετών: Οι προδιαγραφές της ΕΠΑ κρίνονται καλές από έμπειρους μελετητές· οι προδιαγραφές του «Δοξιάδη» κρίνονται πιο μέτριες, με αμφιβολίες για κλίμακα και επιστημονική διαφάνεια.

♦ Ανάθεση/επίβλεψη: Η ΕΠΑ έκανε τοπική επίβλεψη με πρόεδρο ΤΠΠΕ και εγκατάσταση επιτόπου. Ο «Δοξιάδης» επέλεξε μεγάλα γραφεία  και επίβλεψη μέσω ΕΠΕΠ με πρόεδρο από ΤΕΕ.

♦Τεχνικά μέσα: Πλεονέκτημα «Δοξιάδη»: ψηφιακά εργαλεία, GIS, paperless διαδικασίες. Όμως η τεχνολογία δεν αντισταθμίζει οργανωτικά κενά.

♦ Χρηματοδότηση: Ο «Δοξιάδης» έχει  επαρκή κονδύλια χρηματοδότησης από ΤΑΑ και ΕΕ. Η ΕΠΑ είχε περιορισμένη εθνική χρηματοδότηση μόνο, μικρές αμοιβές μελετητών αλλά είχε γίνει γρήγορη απορρόφηση των κονδυλίων του προγράμματος.

Προτάσεις ανάταξης

Ο Ηλίας Μπεριάτος παρουσίασε προτάσεις  «ανάταξης»  του προγράμματος «Δοξιάδης» όπως: πλήρη στελέχωση του ΥΠΕΝ και των αποκεντρωμένων διοικήσεων, ανάληψη του ρόλου της αναθέτουσας αρχής από το ΥΠΕΝ , ενίσχυση των πολεοδομικών υπηρεσιών των δήμων με προσωπικό και εξοπλισμό, αλλά και συνολική επανεξέταση του πλαισίου για τους οικισμούς κάτω των 2.000 κατοίκων «από πολεοδομική και νομική πλευρά με βάση την κοινή λογική».

Ο κος Μπεριάτος εξέφρασε επίσης την άποψη ότι η ανάθεση και διαχείριση του προγράμματος κεντρικά από το ΥΠΕΝ, όπως επίσης ο ορισμός προέδρων και αμειβόμενων επιτροπών από το ΥΠΕΝ για την παρακολούθηση και παραλαβή των μελετών του προγράμματος θα είχε καλύτερα αποτελέσματα. Ο ίδιος, αν και επισήμανε την τραγική υποστελέχωση και τις σημερινές αδυναμίες του ΥΠΕΝ να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του προγράμματος, τάχθηκε κατά της ανάθεσης σχετικών αρμοδιοτήτων στο ΤΕΕ, υποστηρίζοντας ότι «παρόλο το out sourcing δυσχέρανε  τη διαδικασία, και πρόσθεσε περιττό «διοικητικό βάρος».

-«Η ευκαιρία σχεδιασμού με το πρόγραμμα «Δοξιάδης» δεν πρέπει να πάει χαμένη!» τόνισε ο  ίδιος. 

Η ΕΠΑ μία μεγάλη τομή αλλά και μια μεγάλη χαμένη ευκαιρία. Και ο Δοξιάδης θα κριθεί στην ώρα του

Για λόγους πληρότητας του δημοσιογραφικού ρεπορτάζ πρέπει να σημειωθεί ότι η Επιχείρηση Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης (ΕΠΑ), που ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1980, αποτέλεσε μια φιλόδοξη προσπάθεια να οργανωθεί ο πολεοδομικός σχεδιασμός της χώρας σε νέα βάση. Στόχος της ήταν η εκπόνηση Γενικών Πολεοδομικών Σχεδίων (ΓΠΣ) για τους περισσότερους οικισμούς και η εισαγωγή μιας ολοκληρωμένης οικιστικής πολιτικής που θα έθετε σαφείς χρήσεις γης, πρόνοιες για υποδομές και περιβαλλοντική προστασία. Σε λιγότερο από μία δεκαετία παρήγαγε περίπου 320 ΓΠΣ, ενώ ταυτόχρονα εισήγαγε για πρώτη φορά σε τόσο μεγάλη κλίμακα τη λογική του χωρικού σχεδιασμού και δημιούργησε μια νέα συνείδηση για την ανάγκη προγραμματισμού στον χώρο.

Ωστόσο, η ΕΠΑ δεν κατόρθωσε να αποδώσει τα αναμενόμενα. Πολλά σχέδια παρέμειναν στα συρτάρια χωρίς θεσμοθέτηση, ενώ όσα εγκρίθηκαν συχνά καθυστέρησαν υπερβολικά ή έμειναν ανεφάρμοστα. Οι τοπικές πιέσεις και τα αντικρουόμενα συμφέροντα οδήγησαν σε αλλοιώσεις, ενώ η έλλειψη συνέχειας της πολιτικής βούλησης άφησε το εγχείρημα ανολοκλήρωτο. Έτσι, παρά τη μεγάλη θεσμική και πολιτική τομή που αποτέλεσε, η ΕΠΑ έμεινε στη μνήμη ως «μια ημιτελής μεταρρύθμιση».

Συνολικά, η ΕΠΑ μπορεί να ιδωθεί ταυτόχρονα ως μια αποφασιστική τομή που άλλαξε τη λογική του πολεοδομικού σχεδιασμού στην Ελλάδα, αλλά και ως μια μεγάλη χαμένη ευκαιρία, καθώς δεν κατάφερε να εφαρμοστεί στον βαθμό που είχε αρχικά οραματιστεί.

Όσο για το πρόγραμμα «Κωνσταντίνος Δοξιάδης», πράγματι αποτελεί την μεγαλύτερη εθνική μεταρρύθμιση της χώρας, με εξασφαλισμένη χρηματοδότηση αλλά και ασφυκτικά χρονοδιαγράμματα από το Ταμείο Ανάκαμψης. Έρχεται με μία πολυσύνθετη και απαιτητική διάσταση, να επιλύσει το σύνολο των πολεοδομικών και χωροταξικών θεμάτων και να αντιμετωπίσει τις παθογένειες  των τελευταίων εκατό ετών, αλλά και να θέσει νέους υγιείς και ασφαλείς κανόνες δόμησης για το οικιστικό, και προστασίας και ανθεκτικότητας για το φυσικό περιβάλλον της χώρας, από το ΥΠΕΝ με καθοριστική και αποτελεσαμτική συμβολή του ΤΕΕ και των υπηρεσιών του.

Βεβαίως οι επιτυχίες και οι αποτυχίες του προγράμματος θα κριθούν εκ του αποτελέσματος στην ώρα τους, δηλαδή άμεσα εντός του 2026-27 στην ολοκλήρωση των μελετών και σε βάθος χρόνου της εφαρμογής τους στην πράξη. Και με βάση τα αποτελέσματα του προγράμματος θα κριθούν και όλοι οι συντελεστές της κεντρικής διοίκησης, του τεχνικού κόσμου, των μελετητών, της αυτοδιοίκησης κλπ, που έχουν ρόλους και ευθύνες στην υλοποίηση του.