ΑΡΘΡΟ: Τι λέει πραγματικά το ενωσιακό δίκαιο για την υιοθεσία ζώων

ΑΡΘΡΟ ΓΝΩΜΗΣ/  Του  Θεοχάρη Χατζηγρηγορίου*

h.audit.services@gmail.com

Η αφορμή: Κατά διαστήματα, και με αυξημένη συχνότητα το τελευταίο διάστημα διακινούνται δημοσίως, ιδίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης τον ισχυρισμό ότι ζώα φεύγουν από την Ελλάδα για το εξωτερικό «με δήθεν νόμιμες διαδικασίες» και ότι η τύχη τους εκεί είναι «τραγική δίχως έλεος». Τα κείμενα αυτά απευθύνονται σε αναδοχές και υιοθεσίες αδέσποτων σε οικογένειες του εξωτερικού, συνοδεύονται από εικόνες επιλεγμένες για λόγους εντυπώσεων και καταλήγουν σε κάλεσμα προς όποιον διαθέτει πληροφορίες για «παράνομο εμπόριο ζώων» να τις αποστείλει απευθείας στον συντάκτη, σε προσωπικό λογαριασμό ή τηλέφωνο.

♦ Η υιοθεσία δεν είναι εμπόριο: τι λέει πραγματικά το ενωσιακό δίκαιο και ποιος επωφελείται από τη σύγχυση

Σε κανένα από αυτά τα κείμενα δεν υπάρχει ούτε ένας αριθμός δικογραφίας, ούτε μία δικαστική απόφαση, ούτε μία έκθεση ελέγχου, ούτε ένα στοιχείο από τα συστήματα που καταγράφουν ακριβώς αυτό το φαινόμενο σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Για κείμενα που απευθύνονται σε πολίτες και ψηφοφόρους, και πολλώ δε μάλλον όταν προέρχονται από πρόσωπα με νομική ή θεσμική ιδιότητα, η απουσία αυτή δεν είναι λεπτομέρεια ύφους, αλλά το ίδιο το πρόβλημα.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι συναισθηματικό. Είναι καθαρά νομικό, και λύνεται εάν κάποιος διαβάσει τέσσερις ευρωπαϊκούς κανονισμούς και, βέβαια, δύο ελληνικά νομοθετικά κείμενα. Όποιος τους διαβάσει καταλαβαίνει γιατί η λέξη «εμπόριο» εμφανίζεται πράγματι στα χαρτιά μιας υιοθεσίας προς το εξωτερικό, και γιατί η εμφάνισή της εκεί δεν σημαίνει απολύτως τίποτε από όσα υπονοούν οι αναρτήσεις αυτές.

Το νομικό κλειδί: «εμπορική» δεν σημαίνει «κερδοσκοπική»

Ο Κανονισμός (ΕΕ) 576/2013 ορίζει τη μη εμπορικού χαρακτήρα μετακίνηση ζώου συντροφιάς ως κάθε μετακίνηση που δεν έχει ως σκοπό ούτε την πώληση ούτε τη μεταβίβαση της κυριότητας του ζώου. Το ζώο πρέπει επίσης να συνοδεύει τον ιδιοκτήτη ή εξουσιοδοτημένο πρόσωπο, και τα ζώα ανά μετακίνηση δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα πέντε. Αυτός είναι ο κανόνας του διαβατηρίου, εκείνος που χρησιμοποιεί όποιος ταξιδεύει με τον σκύλο του.

Η υιοθεσία, εξ ορισμού, μεταβιβάζει την κυριότητα. Άρα εκπίπτει αυτομάτως από το καθεστώς της μη εμπορικής μετακίνησης και υπάγεται στον Κανονισμό (ΕΕ) 2016/429 για την υγεία των ζώων και στις εκτελεστικές του πράξεις. Το κρίσιμο σημείο, που οι αναρτήσεις αγνοούν, είναι ότι ο χαρακτηρισμός αυτός γίνεται με βάση τη νομική συνέπεια της πράξης και όχι την ύπαρξη κέρδους. Μια δωρεάν υιοθεσία ενός στειρωμένου αδέσποτου σε οικογένεια της Γερμανίας είναι, στη γλώσσα του ενωσιακού δικαίου, «εμπορική μετακίνηση». Ένας καθαρόαιμος σκύλος που ταξιδεύει διακοπές με τον ιδιοκτήτη του δεν είναι.

Τι απαιτείται για τη νόμιμη μετακίνηση αυτή: το άρθρο 53 του κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμού (ΕΕ) 2020/688 ζητεί τα ζώα να προέρχονται από εγκατάσταση καταχωρημένη από την αρμόδια αρχή, να φέρουν ηλεκτρονική σήμανση, να έχουν έγκυρο αντιλυσσικό εμβολιασμό, και να υποβάλλονται σε κλινική εξέταση από εξουσιοδοτημένο κτηνίατρο εντός σαράντα οκτώ ωρών πριν από την αποστολή. Όταν συγκεντρώνονται ζώα από περισσότερες της μιας εγκαταστάσεις, απαιτείται εγκεκριμένο κέντρο συγκέντρωσης κατά το άρθρο 10 του Κανονισμού (ΕΕ) 2019/2035. Η αποστολή συνοδεύεται από υγειονομικό πιστοποιητικό του υποδείγματος «CANIS-FELIS-FERRETS-INTRA» του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2021/403 και κοινοποιείται στις αρχές προορισμού μέσω του συστήματος TRACES.

Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το διατυπώνει ρητά στις οδηγίες της για τις εντός της Ένωσης μετακινήσεις σκύλων και γατών: οι μετακινήσεις ζώων που προέρχονται από καταφύγια οφείλουν να τηρούν τους υγειονομικούς όρους που ισχύουν για τις μετακινήσεις εντός της Ένωσης. Το ίδιο προβλέπει και ο ελληνικός ν. 4830/2021, στο άρθρο 9, όπου ορίζεται ότι για την υιοθεσία ζώου στο εξωτερικό που φιλοξενείται σε καταφύγιο η έκδοση πιστοποιητικού TRACES προϋποθέτει την τήρηση των Κανονισμών 2016/429 και 2019/2035, ενώ για ζώο που φιλοξενείται σε ανάδοχο ως τόπος προέλευσης αναγράφεται η διεύθυνση κατοικίας του αναδόχου.

Με άλλα λόγια: η λέξη «εμπορική» στον φάκελο μιας υιοθεσίας είναι τεχνικός όρος ταξινόμησης, όχι κατηγορητήριο. Το να την παρουσιάζει κανείς ως απόδειξη εμπορίας είναι σαν να ισχυρίζεται ότι όποιος υποβάλλει δήλωση φορολογίας εισοδήματος ομολογεί φοροδιαφυγή επειδή το έντυπο λέγεται Ε1.

Τι συμβαίνει στην πράξη όταν λείπουν τα χαρτιά

Η απάντηση στο ερώτημα είναι ναι, αλλά με μια διευκρίνιση που αλλάζει όλο το νόημα. Όταν εντοπιστεί μετακίνηση ζώων προς υιοθεσία χωρίς πιστοποιητικό TRACES, εφόσον δεν ταξιδεύει με τη συνοδεία του ίδιου του αναδόχου — και αυτό έχει σημασία — η νομική βάση που ενεργοποιείται είναι πράγματι η ενωσιακή νομοθεσία για τις εμπορικές μετακινήσεις, επειδή, όπως εξηγήθηκε, εκεί υπάγεται κάθε μεταβίβαση κυριότητας. Δεν ενεργοποιείται επειδή κάποιος απέδειξε ότι πουλήθηκε ζώο.

Οι συνέπειες είναι κατά κανόνα διοικητικές. Οι παραβάσεις της κτηνιατρικής νομοθεσίας, ενωσιακής και εθνικής, επισύρουν τις κυρώσεις του ν. 4235/2014, ενώ ο ν. 4830/2021 προβλέπει στο άρθρο 35 δικό του πίνακα προστίμων. Η αποστολή δεσμεύεται ή επιστρέφεται, επιβάλλεται πρόστιμο, ενημερώνεται η αρμόδια αρχή. Ποινική διάσταση προκύπτει όταν συντρέχει κάτι περισσότερο: πλαστογραφία διαβατηρίων ή πιστοποιητικών, ψευδής βεβαίωση κτηνιάτρου, κακοποίηση κατά τη μεταφορά, ένταξη σε οργανωμένο κύκλωμα. Η απλή έλλειψη εγγράφου δεν οδηγεί κανέναν στο αυτόφωρο.

Υπάρχει όμως και κάτι που πρέπει να ειπωθεί με ειλικρίνεια: δεν γνωρίζουμε πόσες τέτοιες υποθέσεις υπάρχουν στην Ελλάδα, επειδή η χώρα δεν δημοσιεύει στοιχεία. Σε κοινοβουλευτική ερώτηση του 2025, το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής απάντησε ότι από την 1η Ιανουαρίου 2023 έως τον Ιούνιο του 2025 δεν είχε καταγραφεί κανένα περιστατικό παράνομης διακίνησης ζώων συντροφιάς. Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, από την πλευρά του, απάντησε ότι το ζήτημα εκφεύγει των αρμοδιοτήτων του.

Και εδώ βρίσκεται η λογική αντιστροφή που καθιστά τις αναρτήσεις αυτές επικίνδυνες: ο εθελοντής που εμφανίζεται στην υπηρεσία και ζητά πιστοποιητικό είναι ο μόνος που καταγράφεται. Αν του λείπει ένα χαρτί, η παράβαση θα χαρακτηριστεί παράβαση των κανόνων εμπορικής μετακίνησης — και μετά κάποιος θα διαβάσει τη λέξη «εμπορική» στον φάκελο και θα ανακοινώσει ότι βρήκε έμπορο. Ο κύκλος είναι τέλειος και εντελώς χωρίς αντικείμενο. Το ίδιο ισχύει και για τον άνθρωπο που θα υιοθετήσει δύο ή τρία ζώα και θα ταξιδέψει μαζί τους με όλα τα νομιμοποιητικά έγγραφα, τα οποία είναι τα εξής δύο: η ενδεχόμενη επιστολή αναδοχής από τον δήμο, εφόσον την έχει λάβει για τη μεταβίβαση του τσιπ, και βέβαια το πλήρες διαβατήριο.

Πού βρίσκεται πραγματικά το εμπόριο

Δεν χρειάζεται να μαντέψουμε. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έτρεξε, μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Υγείας και Ασφάλειας Τροφίμων και του δικτύου Agri-Food Fraud Network, συντονισμένη δράση για το παράνομο εμπόριο σκύλων και γατών από τον Ιούλιο του 2022 έως τον Ιούλιο του 2023. Κατά τη διάρκειά της ανταλλάχθηκαν 467 ειδοποιήσεις υπόνοιας απάτης μέσω του συστήματος iRASFF και κινήθηκαν τουλάχιστον 47 δικαστικές διαδικασίες σε κράτη μέλη.

Τι αφορούσαν οι υποθέσεις αυτές: πλαστά διαβατήρια, πλαστά υγειονομικά πιστοποιητικά, πλαστά αποτελέσματα τιτλοποίησης αντισωμάτων και εμβολιασμών και — κυρίως — εμπορικές μετακινήσεις μεταμφιεσμένες σε μη εμπορικές, ακριβώς για να αποφευχθεί ο αυστηρότερος έλεγχος. Το 45% των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης αφορούσε ζώα προερχόμενα από τρίτες χώρες, με τη Σερβία, τη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Τουρκία να ξεχωρίζουν. Το κύριο κανάλι πώλησης είναι οι διαδικτυακές αγγελίες.

Θα ήταν ανέντιμο να παραλειφθεί ένα εύρημα που δεν βολεύει: η ίδια δράση διαπίστωσε ότι ορισμένα καταφύγια και φιλοζωικές οργανώσεις κατέχρησαν την ιδιότητά τους για να εκτρέφουν ή να εμπορεύονται σκύλους μέσω διαδικτυακών αγγελιών, χωρίς άδειες και με ανακριβή στοιχεία στα πιστοποιητικά· αξίζει μάλιστα να εξεταστεί ποια ήταν αυτά και πώς συνδέονταν με το λεγόμενο backyard breeding. Η εθελοντική ιδιότητα δεν είναι ασπίδα και κανείς σοβαρός δεν πρέπει να την παρουσιάζει ως τέτοια. Αυτό όμως είναι ακριβώς το αντίθετο από το να κατηγορείται συλλήβδην μια ολόκληρη κοινωνία πολιτών, αυτή των εθελοντών. Ναι, είναι λόγος για ιχνηλασιμότητα και στοχευμένο έλεγχο· όχι για γενικευμένη υποψία και κυνήγι μαγισσών.

Στο Ψήφισμα της 12ης Φεβρουαρίου 2020 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, με 607 ψήφους υπέρ, 3 κατά και 19 αποχές, ζήτησε διατομεακό σχέδιο δράσης κατά του παράνομου εμπορίου ζώων συντροφιάς, εναρμονισμένο ενωσιακό σύστημα υποχρεωτικής ταυτοποίησης και καταγραφής, και — σημαντικό — ενιαίο ευρωπαϊκό ορισμό των μονάδων μαζικής εκτροφής κουταβιών. Εκτιμάται ότι περίπου 46.000 σκύλοι διακινούνται κάθε μήνα μεταξύ κρατών μελών, οι περισσότεροι αδήλωτοι και σχεδόν όλοι από πρώην βαλκανικές χώρες ή μέσω ρωσικών διαύλων.

Στην Ελλάδα η εικόνα είναι γνωστή σε όποιον ασχολείται. Ο ν. 4830/2021 απαιτεί στα άρθρα 6 και 8 την εγγραφή των επιχειρήσεων εκτροφής, αναπαραγωγής και εμπορίας στο ΥποΜητρώο Επαγγελματιών και Ερασιτεχνών Εκτροφέων του Εθνικού Μητρώου Ζώων Συντροφιάς, και χαρακτηρίζει παράνομη κάθε εκτροφή ή διάθεση εκτός αυτού. Παρά ταύτα, το backyard breeding, η εκτροφή της πίσω αυλής ελληνιστί και κυρίως σε σκύλους, παραμένει μαζική και ουσιαστικά ανέλεγκτη, ενώ τα κουτάβια που εισάγονται από τα Βαλκάνια σε πορτμπαγκάζ τροφοδοτούν τα pet shops και τις αγγελίες.

Η ασυμμετρία είναι ο ορισμός της αποτυχίας ελεγκτικού σχεδιασμού. Ο εθελοντής που στέλνει ένα στειρωμένο, σημασμένο και εμβολιασμένο αδέσποτο σε ελεγμένη οικογένεια του εξωτερικού κινείται μέσα σε ένα σύστημα που τον βλέπει, όχι κρυφά. Ο γείτονας που ζευγαρώνει γαλλικά μπουλντόγκ στην αυλή και τα πουλάει με μετρητά μέσω αγγελίας δεν βρίσκεται σε κανένα μητρώο και δεν εμφανίζεται σε καμία στατιστική.

Το ελληνικό κενό ελέγχου και ο ρόλος της Ειδικής Γραμματείας

Η ερώτηση «τι κάνει η Ειδική Γραμματεία Προστασίας Ζώων Συντροφιάς για τις υποτιθέμενες παράνομες υιοθεσίες» έχει μια απάντηση που ενοχλεί: κατά κυριολεξία, δεν έχει τα εργαλεία να την κάνει, αλλά κυρίως δεν έχει και ελεγκτική τεχνογνωσία.

Η Ειδική Γραμματεία συστάθηκε το 2022 στο Υπουργείο Εσωτερικών με σκοπό την παρακολούθηση και εφαρμογή του πλαισίου του ν. 4830/2021. Η πρώτη Ειδική Γραμματέας έχει δηλώσει δημόσια, απολογιζόμενη τη θητεία της, ότι η Γραμματεία δεν αποτελεί ελεγκτικό μηχανισμό και ότι δημιουργήθηκε για να ενεργοποιεί και να καθοδηγεί τους δήμους, χωρίς αρμοδιότητα επιβολής κυρώσεων πέραν της παρακράτησης των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων. Η δήλωση αυτή δεν είναι υπεκφυγή· περιγράφει με ακρίβεια τον ιδρυτικό σχεδιασμό.

Η αρμοδιότητα για τις διασυνοριακές μετακινήσεις βρίσκεται αλλού. Σύμφωνα με το άρθρο 7 του π.δ. 97/2017, η Διεύθυνση Υγείας των Ζώων της Γενικής Διεύθυνσης Κτηνιατρικής του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων έχει την εποπτεία και την εφαρμογή της ενωσιακής και εθνικής νομοθεσίας για το ενδοενωσιακό εμπόριο και τις μετακινήσεις ζώντων ζώων, σε συνεργασία με τους Σταθμούς Υγειονομικού Κτηνιατρικού Ελέγχου και τις κτηνιατρικές υπηρεσίες των Περιφερειών, καθώς και την παρακολούθηση και υποστήριξη της λειτουργίας του ίδιου του συστήματος TRACES. Η ίδια Διεύθυνση έχει αναγνωριστεί από την Ένωση ως Κεντρική Αρμόδια Αρχή και έχει παραδεχθεί εγγράφως, σε επιστολή της προς τον Πανελλήνιο Κτηνιατρικό Σύλλογο το 2023, ότι το φαινόμενο της παράνομης διακίνησης είναι υπαρκτό και διαρκές.

Ας καταγραφεί λοιπόν η κατάσταση όπως θα την κατέγραφε ένας ελεγκτής ή ένας διαχειριστής κινδύνων όπως είμαι εγώ. Η πολιτική ευθύνη για τα ζώα συντροφιάς ανήκει στο Υπουργείο Εσωτερικών, το οποίο δεν έχει ελεγκτικές αρμοδιότητες. Η υγειονομική και τελωνειακή ευθύνη ανήκει στο Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης, το οποίο σε κοινοβουλευτική ερώτηση απάντησε ότι το θέμα δεν το αφορά. Οι λιμενικές αρχές δηλώνουν μηδέν περιστατικά σε δυόμισι χρόνια. Δεν δημοσιεύεται κανένας δείκτης: ούτε αριθμός ελέγχων, ούτε αριθμός πιστοποιητικών TRACES, ούτε αριθμός κυρώσεων.

Αυτό είναι κλασικό παράδειγμα κινδύνου χωρίς ιδιοκτήτη, risk without risk owner που λέμε και στο επάγγελμά μας, και κυρίως χωρίς υπεύθυνο της δικλείδας ελέγχου, control owner. Όταν η αρμοδιότητα μοιράζεται σε δύο υπουργεία και κανένα δεν την αναγνωρίζει ως δική του, όταν ο μόνος αναφερόμενος δείκτης είναι το μηδέν, και όταν το μηδέν προέρχεται από την απουσία ελέγχου και όχι από την απουσία φαινομένου, τότε το σύστημα δεν ανιχνεύει τίποτε — και κυρίως δεν ανιχνεύει τον παράνομο διακινητή. Ο μόνος που καταγράφεται είναι όποιος προσέρχεται οικειοθελώς στο γκισέ, και αυτός είναι πάντα ο εθελοντής, είτε μεμονωμένος είτε φιλοζωικής.

Και εδώ προκύπτει μια τελευταία παρατήρηση για τις αναρτήσεις αυτές καθ’ εαυτές. Η συλλογή καταγγελιών σε προσωπικούς λογαριασμούς ή κινητά τηλέφωνα δημόσιων προσώπων δεν είναι θεσμικός μηχανισμός· είναι υποκατάστατό του, και μάλιστα υποκατάστατο που δημιουργεί ζητήματα προστασίας δεδομένων και δικαιωμάτων των καταγγελλομένων. Οι καταγγελίες για παράνομη διακίνηση ζώων πηγαίνουν στη Διεύθυνση Υγείας των Ζώων, στις ΔΑΟΚ των Περιφερειών, στην ΕΛ.ΑΣ. και στον εισαγγελέα. Εκεί παράγουν δικογραφίες. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης παράγουν μόνο εντυπώσεις.

Γιατί τα TRACES είναι δυσπρόσιτα για όσους θέλουν να συμμορφωθούν

Για να εκδοθεί ένα πιστοποιητικό TRACES πρέπει να συντρέξουν ταυτόχρονα αρκετές προϋποθέσεις. Το ζώο πρέπει να αναχωρεί από καταχωρημένη εγκατάσταση. Αν συγκεντρώνονται ζώα από διαφορετικές προελεύσεις, χρειάζεται εγκεκριμένο κέντρο συγκέντρωσης. Πρέπει να έχει προηγηθεί κλινική εξέταση από εξουσιοδοτημένο κτηνίατρο μέσα σε σαράντα οκτώ ώρες πριν από την αναχώρηση, και το πιστοποιητικό να εκδοθεί και να κοινοποιηθεί από επίσημο κτηνίατρο της αρμόδιας αρχής.

Στην Ελλάδα, η πραγματική δυναμικότητα διάσωσης δεν βρίσκεται σε αδειοδοτημένα καταφύγια. Βρίσκεται σε αναδόχους, σε μικρά σωματεία και σε ιδιώτες που πληρώνουν από την τσέπη τους. Ο νομοθέτης το αναγνώρισε, προβλέποντας ότι για ζώο σε αναδοχή ως τόπος προέλευσης αναγράφεται η κατοικία του αναδόχου. Ταυτόχρονα όμως, πέντε χρόνια μετά τον ν. 4830/2021, η αδειοδότηση των καταφυγίων παραμένει ημιτελής: σύμφωνα με έγγραφο του Υπουργείου Εσωτερικών του Μαΐου 2026, όσα καταφύγια δεν αδειοδοτήθηκαν έως την 31η Δεκεμβρίου 2025 συνεχίζουν να λειτουργούν έως την 31η Δεκεμβρίου 2027 χωρίς δικαίωμα εισαγωγής νέων ζώων.

Προσθέστε την υποστελέχωση των κτηνιατρικών υπηρεσιών των Περιφερειών, τη γεωγραφική ανισοκατανομή των επίσημων κτηνιάτρων, τον χρόνο αναμονής, το κόστος των εξετάσεων και της μεταφοράς. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο εθελοντής που θέλει να κάνει το σωστό χρειάζεται χρόνο, χρήματα και γνώσεις που συχνά δεν διαθέτει.

Υπάρχει μια αρχή που κάθε ελεγκτής, όπως εγώ, γνωρίζει και που εδώ παραβιάζεται συστηματικά: όταν το κόστος της δικλίδας υπερβαίνει τη δυνατότητα εκείνων που οφείλουν να τη σεβαστούν, η δικλίδα δεν παράγει συμμόρφωση, παράγει παράκαμψη. Όσο η νόμιμη οδός παραμένει στενή, ακριβή και αβέβαιη, τόσο περισσότερες μετακινήσεις θα γίνονται εκτός συστήματος. Και τότε θα έχουμε πράγματι το πρόβλημα που περιγράφουν οι αναρτήσεις — αλλά θα το έχουμε δημιουργήσει εμείς.

Το κόστος της παραπληροφόρησης

Ο ισχυρισμός ότι ελληνικά αδέσποτα καταλήγουν σε εργαστήρια πειραμάτων, σε γουνοποιεία ή σε κτηνοβάτες δεν είναι καινούργιος. Κυκλοφορεί στην Ελλάδα πάνω από δεκαπέντε χρόνια και επανεμφανίζεται κάθε φορά που κάποιος χρειάζεται εύκολο εχθρό. Τον Ιούλιο του 2020, 120 ελληνικές και ξένες οργανώσεις υπέγραψαν ανοικτή επιστολή προς τις Αρχές με τίτλο ότι η υιοθεσία δεν είναι «εμπόριο» και οι εθελοντές δεν είναι «λαθρέμποροι», απορρίπτοντας κατηγορηματικά αυτές τις φήμες.

Το επιχείρημα είναι και πρακτικό και επιστημονικό και δεν αντέχει σε λογική για όσους γνωρίζουν έστω και λίγη βασική βιολογία και χημεία. Κανένα εργαστήριο δεν χρησιμοποιεί ως πειραματόζωα πρώην αδέσποτα άγνωστης φυλής, απροσδιόριστης ηλικίας και ανομοιογενούς ιατρικού ιστορικού, διότι η επιστημονική εγκυρότητα κάθε πρωτοκόλλου προϋποθέτει γενετικά και υγειονομικά τυποποιημένους πληθυσμούς. Επιπλέον, οι οργανώσεις που παραλαμβάνουν ελληνικά ζώα στη Βόρεια Ευρώπη είναι σε μεγάλο βαθμό οι ίδιες που εκστρατεύουν κατά των πειραμάτων σε ζώα.

Όσο για το «τέλος υιοθεσίας» που κατά καιρούς παρουσιάζεται ως τίμημα πώλησης: καλύπτει στείρωση, εμβολιασμούς, σήμανση, διαβατήριο, εξετάσεις και μεταφορά, και μάλιστα όχι ολόκληρο αλλά ένα μικρό μέρος από αυτό· τα υπόλοιπα τα βάζουν από την τσέπη τους οι εθελοντές, και μιλώ και από προσωπική πείρα. Ακόμη όμως κι αν κάποιος διαφωνεί με τη λογική του, ο νόμος δεν ενδιαφέρεται· όπως δείχθηκε παραπάνω, η μεταβίβαση κυριότητας και μόνο ενεργοποιεί το εμπορικό καθεστώς, με ή χωρίς χρήματα.

Όσοι διακινούν τα κείμενα αυτά έχουν ένα δίκιο σε ένα σημείο: υπάρχει παράνομο εμπόριο ζώων και χρειάζεται προσοχή. Κάνουν όμως λάθος ως προς το πού βρίσκεται και ποιος το κάνει. Και το λάθος αυτό δεν είναι ακίνδυνο. Όταν οι εθελοντές στοχοποιούνται δημόσια, αποσύρονται· οι ξένες συνεργαζόμενες οργανώσεις γίνονται επιφυλακτικές· οι δήμοι διστάζουν να υπογράψουν συμβάσεις υιοθεσίας· οι κτηνίατροι γίνονται πιο απρόθυμοι να πιστοποιήσουν. Το κείμενο που υπόσχεται να πολεμήσει τη διακίνηση καταλήγει να την προστατεύει, γιατί το μόνο που χρειάζεται ο πραγματικός διακινητής είναι η νόμιμη οδός να απαξιωθεί και να συμφορηθεί.

Τέλος, η μετατροπή ενός ζητήματος δημόσιας διοίκησης σε κομματικό ή προεκλογικό επιχείρημα δεν προσθέτει τίποτε στην ουσία. Τα πιστοποιητικά TRACES δεν εκδίδονται με βάση την πολιτική τοποθέτηση όποιου τα ζητά. Οπότε αδιάφορο.

Τι αλλάζει από το 2028 και τι οφείλει να κάνει η Ελλάδα

Το πλαίσιο αλλάζει ριζικά. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1818 της 17ης Ιουνίου 2026 για την ευζωία των σκύλων και των γατών και την ιχνηλασιμότητά τους δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα στις 10 Αυγούστου 2026, τέθηκε σε ισχύ στις 30 Αυγούστου 2026 και εφαρμόζεται από τις 31 Αυγούστου 2028, με μεταβατικές περιόδους για ορισμένες διατάξεις και τετραετή προσαρμογή για καταφύγια, εμπόρους και επαγγελματίες εκτροφείς. Εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 28 Απριλίου 2026 με 558 ψήφους υπέρ, 35 κατά και 52 αποχές.

Τι φέρνει: υποχρεωτική ηλεκτρονική σήμανση και καταγραφή όλων των σκύλων και γατών σε διαλειτουργικές εθνικές βάσεις δεδομένων· ιχνηλασιμότητα που συνδέει κάθε ζώο με τον εκτροφέα και τον πωλητή του· υποχρέωση των διαδικτυακών πλατφορμών να επαληθεύουν ότι οι αγγελίες φέρουν τα υποχρεωτικά στοιχεία ταυτοποίησης· ελάχιστες απαιτήσεις στέγασης και φροντίδας σε εκτροφεία, καταστήματα και καταφύγια· και υποχρέωση τα εισαγόμενα ζώα να φέρουν σήμανση πριν από την είσοδο και να καταγράφονται κατά την άφιξη, με προεγγραφή τουλάχιστον πέντε εργάσιμων ημερών.

Δύο σημεία αφορούν άμεσα τους εθελοντές. Πρώτον, ο Κανονισμός θεσπίζει κατώτατα όρια, ώστε οι λεπτομερείς απαιτήσεις να μην βαραίνουν τα μικρά καταφύγια και τους αναδόχους. Δεύτερον, στην αιτιολογική του σκέψη, καλεί τα κράτη μέλη να μεριμνήσουν για την επαρκή χρηματοδότηση των καταφυγίων και των οργανώσεων που φροντίζουν αδέσποτα, αναγνωρίζοντας ρητά τη δημόσια ωφέλεια της δραστηριότητάς τους. Υπάρχει και σοβαρό κενό: εξαιρούνται οι κυνηγετικοί σκύλοι, οι ποιμενικοί και τα ζώα σε γεωργικές εκμεταλλεύσεις, εξαίρεση που στην Ελλάδα αφορά ακριβώς τις μεγαλύτερες πηγές εγκατάλειψης· αυτό ας το κοιτάξουμε λίγο.

Η Ελλάδα έχει λιγότερα από δύο χρόνια. Σε αυτό το διάστημα οφείλει να ολοκληρώσει την αδειοδότηση των καταφυγίων, να καταστήσει το Εθνικό Μητρώο Ζώων Συντροφιάς πραγματικά διαλειτουργικό, να στελεχώσει τις κτηνιατρικές υπηρεσίες ώστε ένα πιστοποιητικό TRACES να εκδίδεται σε εύλογο χρόνο, να ξεκαθαρίσει μία και καλή ποιο υπουργείο έχει την ευθύνη των διασυνοριακών ελέγχων, και να αρχίσει να δημοσιεύει στοιχεία ελέγχων και κυρώσεων. Χωρίς αυτά, θα βρεθούμε το 2028 με αυστηρότερο πλαίσιο και την ίδια ακριβώς ανικανότητα εφαρμογής, και το κυνήγι μαγισσών θα παραμείνει το ίδιο.

Συμπέρασμα

Τρία πράγματα πρέπει να μένουν χωριστά.

Πρώτον, η νομική ταξινόμηση: η υιοθεσία στο εξωτερικό είναι «εμπορική μετακίνηση» επειδή μεταβιβάζει κυριότητα, και μόνο γι’ αυτό. Δεν σημαίνει πώληση, να είμαστε ξεκάθαροι. Η έννοια του «εμπορικού» διαφέρει στη νομοθεσία από την καθομιλουμένη. Παρασάγγας. Εμπορική είναι και η επίτευξη σκοπού. Ένα απλό παράδειγμα: στην υπόθεση C-301/14 Pfotenhilfe-Ungarn, γερμανικό κοινωφελές σωματείο μετέφερε αδέσποτα από την Ουγγαρία και τα παρέδιδε σε νέους κατόχους στη Γερμανία έναντι συνεισφοράς, διατηρώντας μάλιστα τυπικά την κυριότητα μέσω «σύμβασης προστασίας». Το Δικαστήριο της ΕΕ έκρινε τον Δεκέμβριο του 2015 ότι πρόκειται για οικονομική δραστηριότητα και για ενδοκοινοτικό εμπόριο, με το σκεπτικό ότι η οικονομική δραστηριότητα προϋποθέτει αντιπαροχή, όχι κερδοσκοπικό σκοπό — άλλο το ένα, άλλο το άλλο, νομική σχολή έτος πρώτο.

Δεύτερον, η πραγματική εγκληματική αγορά: ανεξέλεγκτη εκτροφή, πλαστά έγγραφα, εισαγωγές από τρίτες χώρες, διαδικτυακές αγγελίες.

Τρίτον, η διοικητική αποτυχία των δύο υπουργείων: μοιρασμένη αρμοδιότητα, μηδενικά δεδομένα, ανύπαρκτοι έλεγχοι και κυρίως καμία αρωγή, ουσιαστική, στους εμπλεκόμενους.

Οι αναρτήσεις αυτές συγχέουν και τα τρία και καταλήγουν να στοχοποιούν τη μοναδική ομάδα που είναι ορατή, ακριβώς επειδή προσέρχεται οικειοθελώς στον έλεγχο. Αυτό δεν είναι αβλεψία· είναι το πιο προβλέψιμο σφάλμα όποιου ψάχνει το κλειδί κάτω από τον φανοστάτη επειδή εκεί υπάρχει φως.

Όποιος διεκδικεί δημόσιο αξίωμα ή δημόσιο λόγο και θέλει να αντιμετωπιστεί σοβαρά σε αυτό το ζήτημα, οφείλει να παρουσιάσει αριθμούς δικογραφιών, όχι αριθμό κινητού. Η θεσμική οδός υπάρχει και είναι συγκεκριμένη. Στο μεταξύ, οι εθελοντές δεν είναι το πρόβλημα. Είναι, προς το παρόν, το μόνο κομμάτι αυτού του συστήματος που δουλεύει — και δουλεύει απλήρωτο.

*Θεοχάρης Χατζηγρηγορίου CICA,CRMA, CFE, CAT, COSO, QARC MSc, Υπ. Διδάκτωρ ΕΚΠΑ

Πηγές

Ενωσιακή νομοθεσία

1. Κανονισμός (ΕΕ) 576/2013 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 12ης Ιουνίου 2013 σχετικά με τις μη εμπορικού χαρακτήρα μετακινήσεις ζώων συντροφιάς (ορισμός μη εμπορικής μετακίνησης· όριο πέντε ζώων).

2. Κανονισμός (ΕΕ) 2016/429 για τις μεταδοτικές νόσους των ζώων («Νόμος για την υγεία των ζώων»).

3. Κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2019/2035 — καταχώριση και έγκριση εγκαταστάσεων και κέντρων συγκέντρωσης σκύλων, γατών και ικτίδων.

4. Κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2020/688, άρθρο 53 — όροι μετακίνησης σκύλων, γατών και ικτίδων σε άλλο κράτος μέλος.

5. Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2021/403 — υπόδειγμα υγειονομικού πιστοποιητικού «CANIS-FELIS-FERRETS-INTRA».

6. Κανονισμός (ΕΕ) 2026/1818 της 17ης Ιουνίου 2026 για την ευζωία των σκύλων και των γατών και την ιχνηλασιμότητά τους.

7. Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 12ης Φεβρουαρίου 2020 (2019/2814(RSP)) για την προστασία της εσωτερικής αγοράς και των δικαιωμάτων των καταναλωτών από το παράνομο εμπόριο ζώων συντροφιάς.

8. Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπόθεση C-301/14, Pfotenhilfe-Ungarn, απόφαση της 3ης Δεκεμβρίου 2015.

Ευρωπαϊκή Επιτροπή — έλεγχοι και ευρήματα

9. European Commission, DG SANTE, Illegal trade of cats & dogs — EU enforcement action, Δεκέμβριος 2023 (467 ειδοποιήσεις iRASFF, 47 δικαστικές διαδικασίες).

10. European Commission, Movements within the EU — dogs, cats and ferrets (όροι μετακίνησης ζώων από καταφύγια).

11. European Commission, Πρόταση COM(2023) 769 final — αιτιολογική έκθεση με τα ευρήματα της συντονισμένης δράσης 2022-2023.

12. European Commission, Dogs and cats welfare and traceability — Overview (ημερομηνίες έναρξης ισχύος και εφαρμογής του Καν. 2026/1818).

Εθνική νομοθεσία και διοικητικά έγγραφα

13. Ν. 4830/2021 (Α΄ 169), «Νέο πλαίσιο για την ευζωία των ζώων συντροφιάς — Πρόγραμμα ΑΡΓΟΣ», ιδίως άρθρα 6, 8, 9, 28, 29, 35 και 46.

14. Ν. 4235/2014 (Α΄ 32) — διοικητικές κυρώσεις για παραβάσεις της κτηνιατρικής νομοθεσίας.

15. Π.δ. 97/2017 (Α΄ 138), άρθρο 7 — αρμοδιότητες της Διεύθυνσης Υγείας των Ζώων του ΥΠΑΑΤ, εποπτεία ενδοενωσιακού εμπορίου και λειτουργία TRACES.

16. Υπουργείο Εσωτερικών, εγκύκλιος 39343/15.06.2022 — διευκρινίσεις για υιοθεσίες στο εξωτερικό και TRACES σε αναδοχή.

17. Υπουργείο Εσωτερικών, έγγραφο 26953/15.05.2026 — αδειοδότηση καταφυγίων και παράταση λειτουργίας έως 31.12.2027.

18. Υπουργείο Εσωτερικών, Ειδική Γραμματεία για την Προστασία των Ζώων Συντροφιάς — Σύσταση και σκοπός.

19. Βουλή των Ελλήνων, ερώτηση ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ της 3ης Οκτωβρίου 2025 για την παράνομη διακίνηση και εμπορία ζώων συντροφιάς (απαντήσεις ΥΠΑΑΤ 180031/04.07.2025 και ΥΝΑΝΠ 1500.1/47118/2025/280).

Επιστημονική και τεκμηριωτική βιβλιογραφία

20. Maher, J. & Wyatt, T. (2021), «European illegal puppy trade and organised crime», Trends in Organized Crime (ανάλυση δεδομένων TRACES και διάκρισης εμπορικής/μη εμπορικής μετακίνησης).

21. Norman, C., Stavisky, J. & Westgarth, C. (2020), «Importing rescue dogs into the UK: reasons, methods and welfare considerations», Veterinary Record (εμπειρική τεκμηρίωση ότι οι υιοθεσίες διάσωσης υπάγονται στο εμπορικό καθεστώς και ποσοστά συμμόρφωσης).

22. European Commission, Study on the welfare of dogs and cats involved in commercial practices, 2015.

Δημόσιος διάλογος στην Ελλάδα

23. Ανοικτή επιστολή 120 φιλοζωικών οργανώσεων, Ιούλιος 2020: «Η υιοθεσία δεν είναι εμπόριο και οι εθελοντές δεν είναι λαθρέμποροι».

24. Lawyers for Animals / Dogs’ Voice, Εκτροφή ζώων συντροφιάς και Υιοθεσία — αναδοχή αδέσποτων.