Νησιά: δέκα μέτρα για την εκτός σχεδίου δόμηση και την πολιτιστική κληρονομιά

Η άναρχη δόμηση εξαπλώνεται ταχύτερα και σε πολλές περιπτώσεις καλύπτει ήδη μεγαλύτερο ποσοστό της συνολικής  δομημένης έκτασης σε οικισμούς και  περιαστικές περιοχές  νησιών σε Κυκλάδες και Δωδεκάνησα,  διαπιστώνει έρευνα του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, παρουσιάζοντας  συμπεράσματα  για το τι πρέπει να γίνει για την εκτός σχεδίου δόμηση και την προστασία του φυσικού τοπίου και της πολιτιστικής κληρονομίας στα νησιά, με αιχμή την ανάγκη  ολοκλήρωσης και εφαρμογής του νέου πολεοδομικού και χωροταξικού σχεδιασμού, που υλοποιεί το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

«Η εκτός σχεδίου δόμηση στα νησιά του Νοτίου Αιγαίου έχει εξελιχθεί σε έναν από τους κρισιμότερους παράγοντες υποβάθμισης του φυσικού και πολιτιστικού τοπίου» υπογραμμίζεται στην έρευνα του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου και παρουσιάζονται στοιχεία σύμφωνα με τα οποία:

→ 80% και άνω των αρχαιολογικών περιοχών στη Μύκονο και τη Νάξο έχει ήδη επηρεαστεί από την άναρχη δόμηση.

→ 60% και άνω των δομημένων περιοχώn σε Αντίπαρο, Ηρακλειά, Κέα, Μύκονο, Πάρο και Πάτμο βρίσκεται εκτός ορίων οικισμών, δηλαδή σε ζώνες που υπάρχουν πιο «χαλαρές» ρυθμίσεις για τη δόμηση.

→ 86% φτάνει το ποσοστό αυτό στην Πάτμο, ωστόσο μόνο το 2% αφορά πολιτιστικές ζώνες.

→ 20% της δόμησης της Σαντορίνης βρίσκεται εκτός ορίων, ωστόσο το 80% αυτής επηρεάζει πολιτιστικά τοπία.

→ 46% φτάνει το ποσοστό εκτός ορίων στη Ρόδο, με το 53% να επιδρά σε χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς.

Εύθραυστη η ισορροπία μεταξύ της τουριστικής ανάπτυξης και της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών 

«Αυτά τα ευρήματα υπογραμμίζουν την ανάγκη για ένα ολοκληρωμένο σύστημα χωροταξικού σχεδιασμού που να ενσωματώνει τα περιουσιακά στοιχεία τοπίου και πολιτιστικής κληρονομιάς στους κανονισμούς στρατηγικού σχεδιασμού, διασφαλίζοντας τη διατήρηση αυτών των βασικών πόρων εν μέσω των συνεχιζόμενων αναπτυξιακών πιέσεων» τονίζεται στην έρευνα και υπογραμμίζεται ότι:

-«Η ισορροπία μεταξύ της τουριστικής ανάπτυξης και της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς των νησιών είναι εύθραυστη. Αφενός, ο πολιτιστικός τουρισμός αποτελεί σημαντικό οικονομικό πλεονέκτημα για τα νησιά, παρέχοντας επίσης ισχυρό κίνητρο για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Από την άλλη πλευρά, ο μαζικός τουρισμός δημιουργεί έντονες πιέσεις κυρίως μέσω της άναρχης δόμησης. Ένα ολοκληρωμένο σύστημα χωροταξικού σχεδιασμού θεωρείται κλειδί για την ορθή προστασία και διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, σε συνδυασμό με την προώθηση του βιώσιμου τουρισμού — τουρισμού που υποστηρίζει την οικονομική ανάπτυξη διατηρώντας παράλληλα τους πολιτιστικούς και φυσικούς πόρους για τις μελλοντικές γενιές».

Η έρευνα καλύπτει 37 νησιά της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου, παρουσιάζει αναλυτικά στοιχεία για το εύρος της εκτός σχεδίου δόμησης και καταγράφει τις αλληλεπικαλύψεις ανάμεσα σε δομημένες εκτάσεις και περιοχές πολιτιστικής προστασίας.

Η Περιφέρεια διαθέτει 48 νησιά συνολικά, εκ των οποίων εξετάζονται όσα έχουν θεσμικές οριοθετήσεις οικισμών και καταγεγραμμένο πολιτιστικό απόθεμα. Στην περιοχή περιλαμβάνονται τα 15 νησιά των Δωδεκανήσων και τα 33 των Κυκλάδων. Η συνολική έκταση φτάνει τα 5.286 τετραγωνικά χιλιόμετρα, ενώ σύμφωνα με τις επίσημες απογραφές ο πληθυσμός προσεγγίζει τους 400.000 κατοίκους

Η καταγραφή των πολιτιστικών στοιχείων έγινε μέσω του Αρχαιολογικού Κτηματολογίου και ειδικότερα σε:

40 ιστορικές περιοχές

293 αρχαιολογικές ζώνες

1.573 μνημεία

398 θεσμοθετημένους οικισμούς, από τους οποίους 159 χαρακτηρίζονται παραδοσιακοί.

Η νέα δόμηση αναπτύσσεται εκτός οικιστικών ορίων

Τα νούμερα δείχνουν το εύρος του υλικού που συνυπάρχει με τη σύγχρονη οικιστική ανάπτυξη. Το ζητούμενο της έρευνας ήταν να διαπιστωθεί ο βαθμός στον οποίο η δόμηση επεκτείνεται εκτός θεσμοθετημένων ορίων και πόσο συναντά τις παραπάνω ζώνες.

Προκύπτουν ενδιαφέρουσες διαφορές ανάμεσα στα δύο νησιωτικά συμπλέγματα. Στις Κυκλάδες καταγράφονται 129 παραδοσιακοί οικισμοί που καλύπτουν το 2,20% της έκτασης, ενώ στα Δωδεκάνησα οι αντίστοιχοι οικισμοί είναι 29 και καλύπτουν το 1,01%. Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται επίσης στους μη παραδοσιακούς οικισμούς, 151 στις Κυκλάδες με κάλυψη 3,44% και 88 στα Δωδεκάνησα με 3,12%.

Σε ορισμένα νησιά παρατηρείται πολύ υψηλό ποσοστό μη παραδοσιακών οικισμών σε σχέση με τη συνολική έκταση. Η Λέρος φτάνει το 89,95%, οι Λειψοί το 90,44% και η Κάλυμνος το 81,6%.

Στις Κυκλάδες, η Σαντορίνη εμφανίζει υψηλό ποσοστό μη παραδοσιακών οικισμών, με κάλυψη 82,85%, ενώ η Τήνος ξεχωρίζει για τη μεγάλη συγκέντρωση παραδοσιακών οικισμών που καλύπτουν το 16,95% του νησιού.

Τα δεδομένα αυτά δείχνουν ότι η δομή των οικισμών δεν είναι ενιαία και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο η δόμηση διαχέεται στον χώρο.

Η ανάλυση των δομημένων επιφανειών βασίζεται στο στρώμα Impervious Built-Up του προγράμματος Copernicus. Οι δείκτες δείχνουν πώς το τμήμα της νέας δόμησης αναπτύσσεται εκτός οικιστικών ορίων.

Σε πολλά νησιά τα ποσοστά της δόμησης εκτός οικιστικών ορίων είναι υψηλά.

Σύρος: 53,63% εντός οικισμών και 46,37% εκτός

Μύκονος: 89% εκτός

Πάρος: 60% εκτός

Νάξος: 48% εκτός

Πάτμος: 86% εκτός

Άνδρος: 53% εκτός

Σαντορίνη: 20% εκτός

Στα Δωδεκάνησα τα ποσοστά επιβεβαιώνουν την παρουσία εκτεταμένης εκτός σχεδίου δόμησης.

Η Κως εμφανίζει 52% της δόμησης εκτός οικισμών και η Ρόδος 46%. Οι τιμές αυτές δείχνουν ότι η πίεση δεν περιορίζεται στα μικρότερα νησιά ή στα νησιά με μεγαλύτερη τουριστική κίνηση, αλλά εκτείνεται σε ολόκληρο το σύμπλεγμα. 

Οι ερευνητές επισημαίνουν έξι νησιά όπου η εκτός ορίων δόμηση ξεπερνά το 60%, στα οποία από τα Δωδεκάνησα περιλαμβάνεται η Πάτμος και από τις Κυκλάδες τα νησιά Αντίπαρος, Ηρακλειά, Κέα, Μύκονος και Πάρος. Η εικόνα αυτή συνδέεται με την τουριστική ανάπτυξη και τη διάδοση δεύτερων κατοικιών.

Η δόμηση επεκτείνεται σε αρχαιολογικές ζώνες και ιστορικές περιοχές 

Το βασικό ερώτημα της μελέτης αφορά στον βαθμό στον οποίο η εκτός σχεδίου δόμηση συναντά τις ζώνες πολιτιστικής σημασίας.

Τα δεδομένα είναι ενδεικτικά:

 Στη Μύκονο η δόμηση επηρεάζει το 88% των ιστορικών περιοχών και το 99,71% των αρχαιολογικών ζωνών.

Στη Νάξο η επίδραση στις αρχαιολογικές ζώνες φτάνει το 86%.

Στη Σαντορίνη το ποσοστό αγγίζει το 80%.

Στη Ρόδο επηρεάζεται το 53% των αρχαιολογικών περιοχών.

Η Ρόδος διαθέτει τέσσερις παραδοσιακούς οικισμούς, με κάλυψη 1,76% της έκτασης, και 46 μη παραδοσιακούς που καλύπτουν το 21,3%. Η υπόλοιπη δόμηση κατανέμεται σε εκτός σχεδίου ζώνες, όπου παρατηρούνται οι επαφές με αρχαιολογικούς χώρους.

Στην Πάτμο η εκτός οικισμών δόμηση φτάνει το 86% της συνολικής δομημένης επιφάνειας. Το νησί διαθέτει έντονα μνημειακά στοιχεία και, σύμφωνα με τη μελέτη, η πίεση στα πολιτιστικά τοπία αυξάνεται λόγω των νέων κατασκευών σε εξωαστικές περιοχές.

Σε νησιά όπως η Κάλυμνος, η Λέρος και η Σύμη, η δόμηση συγκεντρώνεται περισσότερο σε οικιστικούς πυρήνες. Η έρευνα ωστόσο περιορίζεται στις θεσμοθετημένες πολιτιστικές ζώνες, επομένως τα στοιχεία δείχνουν μόνο το τμήμα της κληρονομιάς που έχει επίσημα οριστεί.

Για να αποτυπωθεί ο βαθμός σύνδεσης των δύο παραμέτρων, χρησιμοποιήθηκε ο συντελεστής Pearson. Σε επίπεδο Περιφέρειας, η συσχέτιση ανάμεσα στη δόμηση και την επίδραση στην πολιτιστική κληρονομιά είναι 0,774. Η τιμή αυτή δείχνει ότι όσο αυξάνονται οι δομημένες επιφάνειες τόσο αυξάνεται και η επαφή με τις ζώνες προστασίας.

Σε νησιά, όπως η Σύρος, η Κάλυμνος και η Σέριφος, καταγράφονται χαμηλές ή αρνητικές συσχετίσεις. Η δόμηση δηλαδή δεν έχει τόσο έντονη σχέση με τις ζώνες προστασίας, τουλάχιστον στις περιοχές που έχουν θεσμικά καταγραφεί.

Δέκα μέτρα για την εκτός σχεδίου δόμηση και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς στα νησιά

Η μελέτη του Τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου αναδεικνύει με σαφήνεια ότι η ανεξέλεγκτη αστική εξάπλωση «αποτελεί σημαντική απειλή για την πολιτιστική κληρονομιά» και ότι τα υφιστάμενα εργαλεία σχεδιασμού είναι «ανεπαρκή για την προστασία των αρχαιολογικών περιοχών και των ιστορικών χώρων». Τα νησιωτικά τοπία, «εγγενώς δυναμικά», υφίστανται ταχύτερες και συχνά μη αναστρέψιμες πιέσεις όταν οι αλλαγές συμβαίνουν χωρίς στρατηγική καθοδήγηση.

Η ανάλυση των δεδομένων συνδέεται και με την αποτίμηση των εργαλείων σχεδιασμού. Η μελέτη σημειώνει ότι το νομοθετικό πλαίσιο για την προστασία της κληρονομιάς είναι εκτενές, αλλά η εφαρμογή του στο πεδίο της πολεοδομίας δεν είναι πάντα επαρκής. Τα Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια και τα Τοπικά Χωρικά εφαρμόζονται μόνο σε μικρό ποσοστό των περιοχών, ενώ οι Ζώνες Ελέγχου Οικιστικής Ανάπτυξης δεν έχουν χρησιμοποιηθεί σε κλίμακα που να μπορεί να περιορίσει τη διάχυση της δόμησης.

Με βάση τα συμπεράσματα της μελέτης , διαμορφώνονται δέκα θεμελιώδεις κατευθύνσεις πολιτικής για μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην ανάπτυξη και την προστασία στα νησιά, ως εξής:

1. Αναχαίτιση της άναρχης εξάπλωσης της δόμησης

Η μελέτη δείχνει ξεκάθαρα ότι η διάχυση της δόμησης εκτός οικισμών οδηγεί σε «κατακερματισμό των παραδοσιακών οικισμών» και σε άμεσες πιέσεις στα τοπία πολιτιστικής κληρονομιάς. Η πρώτη παρέμβαση πρέπει να είναι ο έλεγχος και ο περιορισμός της άναρχης εξάπλωσης, μέσω αυστηρών κανόνων και οριστικών ορίων δόμησης.

2. Ολοκλήρωση και ενεργοποίηση των πολεοδομικών σχεδίων

Τα ΓΠΣ και τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια οφείλουν να ολοκληρωθούν σε κάθε νησί, ώστε να υπάρξει ένα συνεκτικό πλαίσιο που λαμβάνει υπόψη τις αλληλεπικαλύψεις ανάμεσα σε δομημένες περιοχές και ζώνες πολιτιστικής προστασίας, όπως καταγράφει η έρευνα.

3. Συνοχή μεταξύ τοπικού, περιφερειακού και εθνικού σχεδιασμού

Η μελέτη σημειώνει ότι η ασυνέπεια των εργαλείων οδηγεί σε «δυσκολία εξισορρόπησης της ανάπτυξης με τη διατήρηση». Έτσι, απαιτείται αναθεώρηση και ευθυγράμμιση των περιφερειακών και ειδικών χωρικών πλαισίων, ώστε οι κανόνες να είναι ενιαίοι και λειτουργικοί.

4. Ενίσχυση της εφαρμογής και επιβολής της νομοθεσίας

Όπως τονίζεται, η ασυνεπής εφαρμογή των νόμων επιτρέπει την ανάπτυξη σε προστατευόμενες ζώνες. Χρειάζεται ενίσχυση των ελέγχων, στενή συνεργασία φορέων και μηδενική ανοχή σε παραβάσεις, ώστε η νομοθεσία να αποκτήσει ουσιαστικό αντίκτυπο.

5. Δημιουργία παρατηρητηρίου χωρικού σχεδιασμού

Η έρευνα προτείνει τη σύσταση ενός παρατηρητηρίου που θα παρακολουθεί τη δυναμική της δόμησης, θα αξιολογεί τις επιπτώσεις και θα υποστηρίζει επενέσεις με βάση δεδομένα. Ένα τέτοιο όργανο θα ενισχύσει τη συνέπεια και τη συνέχεια των πολιτικών.

6. Απόλυτη προστασία των παράκτιων και πολιτιστικά ευαίσθητων ζωνών

Οι παράκτιες περιοχές και οι ζώνες γύρω από μνημεία δέχονται τις μεγαλύτερες πιέσεις, καθώς αποτελούν το πρώτο «μέτωπο» τουριστικής εκμετάλλευσης. Η έρευνα υπογραμμίζει ότι αυτές οι περιοχές είναι οι πρώτες όπου η αστική εξάπλωση «καταπατά χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς». Απαιτείται αυστηρό καθεστώς προστασίας και σαφής χωροταξικός έλεγχος.

7. Αναμόρφωση του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης

Ο τουρισμός, αν και βασικός οικονομικός μοχλός, στην παρούσα μορφή του «εντείνει τις πιέσεις χρήσης γης». Χρειάζεται μετάβαση σε ένα μοντέλο ποιοτικό, βιώσιμο και απολύτως συμβατό με τη διατήρηση της φυσικής και πολιτιστικής ταυτότητας των νησιών.

8. Ρύθμιση της επέκτασης της δεύτερης κατοικίας

Η μελέτη αναφέρει ότι η επέκταση της δεύτερης κατοικίας αποτελεί κρίσιμο παράγοντα αστικής εξάπλωσης. Απαιτείται ειδικό ρυθμιστικό πλαίσιο που περιορίζει τη διάσπαρτη ανάπτυξη, ιδίως σε ευαίσθητες περιοχές.

9. Ενσωμάτωση προηγμένων εργαλείων γεωπληροφορικής

Η χωρική ανάλυση της έρευνας δείχνει τη δύναμη των γεωχωρικών δεδομένων. Με σύγχρονα GIS συστήματα είναι εφικτή η συστηματική χαρτογράφηση πιέσεων και η άμεση προειδοποίηση για φαινόμενα «επικάλυψης δομημένων περιοχών με ζώνες πολιτιστικής προστασίας».

10. Σύνδεση σχεδιασμού με κοινωνικοοικονομικά δεδομένα

Η μελέτη τονίζει ότι η κατανόηση της αστικής δυναμικής απαιτεί ανάλυση και των κοινωνικών και οικονομικών παραμέτρων. Μόνο έτσι μπορούν να σχεδιαστούν πολιτικές που αντιμετωπίζουν τις πραγματικές αιτίες, όχι μόνο τα συμπτώματα της υπερανάπτυξης.

Η ταυτότητα της έρευνας

Η έρευνα από το Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, έγινε με επικεφαλής τον δρα Γεώργιο Τσιλιμίγκα, καθηγητή Χωροταξικού και Πολεοδομικού Σχεδιασμού, τη δρα Ευαγγελία – Θεοδώρα Δερδεμέζη και την Ευστρατία Χατζή, υποψήφια διδάκτορα.

Δείτε ολόκληρη την έρευνα: ΕΔΩ