«Η Φύση»: 50 χρόνια περιβαλλοντικής ιστορίας στο επετειακό τεύχος 180

Μισός αιώνας περιβαλλοντικής ενημέρωσης, επιστημονικής γνώσης, παρεμβάσεων και αγώνων για την προστασία της ελληνικής φύσης συμπυκνώνεται στο επετειακό τεύχος 180 του περιοδικού «Η Φύση» της Ελληνικής Εταιρίας Προστασίας της Φύσης. Από το πρώτο τεύχος, που κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 1975, έως την έκδοση Ιουλίου – Δεκεμβρίου 2025, το περιοδικό συμπληρώνει 50 χρόνια συνεχούς παρουσίας και επιχειρεί μια μεγάλη αναδρομή στην περιβαλλοντική ιστορία της χώρας, χωρίς να χάνει από το βλέμμα του τις σύγχρονες προκλήσεις.

Περισσότεροι από 30 αρθρογράφοι και συντελεστές, επιστήμονες, ερευνητές, φυσιοδίφες, περιβαλλοντολόγοι, στελέχη περιβαλλοντικών οργανώσεων, δημοσιογράφοι και άνθρωποι που έχουν συνδεθεί επί δεκαετίες με την Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης καταθέτουν γνώση, εμπειρίες και μαρτυρίες. Η θεματολογία εκτείνεται από τις προστατευόμενες περιοχές, τον Αχελώο, τους πελεκάνους και τους λευκούς πελαργούς έως τα δηλητηριασμένα δολώματα, τα ελληνικά βουνά, την κλιματική αλλαγή, τις πυρκαγιές, τα απειλούμενα είδη, τα ευρωπαϊκά προγράμματα, την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη διεθνή πολιτική για το κλίμα.

Από το πρώτο τεύχος του 1975 στο τεύχος 180

Το πρώτο τεύχος της «Φύσης» κυκλοφόρησε τον Μάρτιο του 1975 με στόχο, όπως διατυπωνόταν τότε, «τήν συστηματικήν προβολήν πάντων τῶν ὀγκουμένων προβλημάτων προστασίας τῆς ἑλληνικῆς φύσεως καί τῶν σχετικῶν προβλημάτων τοῦ περιβάλλοντος».

Η επιλογή αυτή αποδείχθηκε καθοριστική. Σε μια περίοδο κατά την οποία η περιβαλλοντική ενημέρωση βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα στην Ελλάδα, το περιοδικό δημιούργησε σταδιακά έναν σταθερό χώρο καταγραφής, επιστημονικής τεκμηρίωσης και δημόσιας παρέμβασης.

Ο Σταμάτης Σκαμπαρδώνης,υπεύθυνος ύλης και επιμελητής της έκδοσης , στο κείμενο «Περιοδικό “Η Φύση”, 1975-2025», ανατρέχει στην πεντηκονταετή αυτή πορεία και στα πρόσωπα που τη στήριξαν, αναδεικνύοντας τη συνέχεια ενός εντύπου που έχει πλέον μετατραπεί σε αρχείο περιβαλλοντικής μνήμης.

Οι άνθρωποι πίσω από την έκδοση

Καθοριστικό ρόλο στην πρώτη περίοδο της «Φύσης» είχαν ο Βύρων Αντίπας, ο Πέτρος Μπρούσαλης και ο Νάσος Τζάρτζανος. Ο Βύρων Αντίπας είχε την ευθύνη της ύλης, ενώ στην πορεία του περιοδικού συνδέθηκαν στενά ο Γιώργος Σφήκας, ο Μάκης Απέργης και η Μυρτώ Απέργη, ο Νίκος Πέτρου και δεκάδες μέλη των διαδοχικών συντακτικών επιτροπών.

Η ιστορία του περιοδικού, ωστόσο, δεν γράφτηκε μόνο από τους αρθρογράφους. Γραφίστες, τυπογράφοι και τεχνικοί συντελεστές εργάστηκαν επί δεκαετίες για να φτάνει κάθε τεύχος στους αναγνώστες. Ιδιαίτερα στις πρώτες δεκαετίες, όταν η παραγωγή γινόταν σχεδόν εξ ολοκλήρου στο χέρι, κάθε σελίδα απαιτούσε επίπονη και σχολαστική εργασία.

Οι παρεμβάσεις που σημάδεψαν πέντε δεκαετίες

Η διαδρομή της «Φύσης» αποτυπώνεται και στις υποθέσεις που ανέδειξε πριν ακόμη αποκτήσουν ευρύτερη δημοσιότητα.

Το περιοδικό κατέγραψε τις προσπάθειες της Ελληνικής Εταιρίας Προστασίας της Φύσης που οδήγησαν στην απαγόρευση της θήρας των πελεκάνων, φιλοξένησε τις πρώτες δημοσιεύσεις για τον Μαυροπετρίτη και ανέδειξε από νωρίς τη χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων, με δημοσιευμένη φωτογραφία από το Δέλτα του Έβρου.

Στις σελίδες του καταγράφηκαν παρεμβάσεις για την προστασία των δασών, την Κερκίνη και τη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου. Το 1985 ο Γιώργος Σφήκας δημοσίευσε παρατηρήσεις από δύο επισκέψεις στον Εθνικό Δρυμό της Οίτης, ενώ ο Ben Hallman είχε γράψει για έργα στη λίμνη Μητρικού.

Εμβληματική θέση έχει και η εκστρατεία κατά της εκτροπής του Αχελώου. Το 1993, στο τεύχος 65, το περιοδικό παρουσίασε τη συνέντευξη Τύπου των τεσσάρων οργανώσεων που είχαν ενώσει τις δυνάμεις τους και κατάφεραν τελικά να συγκεντρώσουν 320.000 υπογραφές.

Οι σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις

Στο επετειακό τεύχος η Θεοδότα Νάντσου και η Πηνελόπη Μαραγκού γράφουν για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι προστατευόμενες περιοχές στην Ελλάδα, ενώ ο Νίκος Πέτρου επανέρχεται στον Αχελώο, ένα από τα μακροβιότερα περιβαλλοντικά μέτωπα της χώρας.

Οι Γιώργος Κατσαδωράκης, Όλγα Αλεξάνδρου και Μυρσίνη Μαλακού παρουσιάζουν την κατάσταση των πελεκάνων στην Ελλάδα, ο Νίκος Πέτρου τις απογραφές των Λευκών Πελαργών και ο Γιώργος Δροσόπουλος τη δράση «Μετράμε Λελέκια».

Ο Μίλτος Γκλέτσος αναλύει το πρόβλημα των δηλητηριασμένων δολωμάτων, ενώ ο Βασίλης Χατζηρβασάνης γράφει για την έρευνα στα βουνά της Ελλάδας, συνδέοντας τη φυσιογνωστική παρατήρηση με τη σύγχρονη επιστημονική έρευνα.

Το μεγάλο αφιέρωμα στα 50 χρόνια

Σημαντικό μέρος του τεύχους είναι αφιερωμένο στην ίδια την έκδοση και στους ανθρώπους της. Η Αλέξια Νικηφοράκη γράφει για «Αναμνήσεις και βλέμμα στο μέλλον», ενώ ο Σταμάτης Σκομπαρδώνης συνομιλεί με τον Γιώργο Σφήκα, μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της διαδρομής της ΕΕΠΦ.

Ο Γιώργος Χανδρινός γράφει για «50 χρόνια έντυπης προσφοράς», ο Σ. Ζάγκαρης για τον αείμνηστο Π. Σ. Οικονομίδη και ο Μιχάλης Προμπονάς για «50 χρόνια συνεισφοράς».

Ο Σάκης Κουρουζίδης, στο «Φύσις – Φύση», αποτιμά τη διαδρομή του περιοδικού, ενώ ο δημοσιογράφος Αργύρης Δεμερτζής το προσεγγίζει ως «Ιστορικό αρχείο σκέψης και οδηγό», υπογραμμίζοντας τη σημασία του ως τεκμηρίου της εξέλιξης της περιβαλλοντικής σκέψης στην Ελλάδα.

Μαρτυρίες από τη διαδρομή του περιοδικού

Ο Νίκος Πέτρου αποτιμά τα «Οκτώ χρόνια στο τιμόνι του περιοδικού», ενώ η Μαρία Ρουσσομουστακάκη χαρακτηρίζει την έκδοση «Κιβωτό πληροφοριών».

Ο Μάκης Απέργης γράφει για τη «Δημιουργία του περιοδικού», η Σμαράγδα Αδαμαντιάδου για «Δύο υποθέσεις, δύο πραγματικότητες» και η Δ. Ν. Βουρδουμπά για την «Έκφραση της αποστολής μας».

Ο Ντόναλντ Μάθιους παρουσιάζει τη «φωνή της ελληνικής φύσης στον κόσμο», ο Χρήστος Κατσαρός τη διαχρονική παρακολούθηση των περιβαλλοντικών ζητημάτων, ο Λ. Κόλλας τη «χαρά της ανάγνωσης του περιοδικού μας» και ο Γιώργος Φέρμελης τη λειτουργία του ως «Χώρου συνάντησης».

Ο Μίλτος Γκλέτσος γράφει για τα «Πενήντα χρόνια “Η Φύση”», ο Άρης Βιδάλης για «Μια μακρόχρονη σχέση» και η Εβίτα Παρσάκη για «Μια διαδρομή ευθύνης και ελπίδας».

Από την Πρέσπα έως τα Κύθηρα

Η Εταιρία Προστασίας Πρεσπών εξετάζει αν η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή στην Πρέσπα αποτελεί εφικτό σενάριο, μεταφέροντας τη συζήτηση από την καταγραφή των επιπτώσεων στις δυνατότητες ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων.

Ο Μίλτος Γκλέτσος παρουσιάζει την ενημέρωση από τον Τομέα Φύσης της ΕΕΠΦ, ενώ ξεχωριστές αναφορές γίνονται στην απειλή για την Πίννα στον Αμβρακικό, στην πυρκαγιά του 2025 και στους κέδρους των Κυθήρων, καθώς και στην «Οάη περικυκλωμένη».

Η ύλη συμπληρώνεται με αναφορά στο βιβλιοπωλείο της ΕΕΠΦ και με κείμενα που συνδέουν την ενημέρωση, την περιβαλλοντική εκπαίδευση και τη διάδοση της γνώσης.

Διεθνείς δράσεις και ευρωπαϊκά προγράμματα

Ισχυρή είναι και η διεθνής διάσταση του τεύχους. Η Χ. Νάτσικα παρουσιάζει τη Διεθνή Συνάντηση του FEE στην Κουάλα Λουμπούρ. Ο Α. Σπυρόπουλος γράφει για τα προγράμματα Interreg NaTourACChange και Interreg NEXT Black Sea Basin EOL, ο Χ. Ξαγοράρης για το MONALISA και η Α. Πυλαρά για το LIFE Phoenix.

Παρουσιάζονται επίσης τα διεθνή προγράμματα Green Key και «Γαλάζια Σημαία», δύο από τις πλέον αναγνωρίσιμες δράσεις περιβαλλοντικής πιστοποίησης που υλοποιεί στην Ελλάδα η ΕΕΠΦ.

Η Μ. Χατζηνικαλάου αναφέρεται στη Διεθνή Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα COP30, συνδέοντας την ελληνική περιβαλλοντική ατζέντα με τις παγκόσμιες πολιτικές εξελίξεις.

Ο Λ. Στεργιανόπουλος, με τα κείμενα «Εκεί κοντά στον Αρδηττό!» και «Μαγειρεύοντας στο Άλσος Λογγίνου», μεταφέρει τη συζήτηση στον αστικό χώρο και στην καθημερινή σχέση των πολιτών με το πράσινο.

Η συντακτική ομάδα και η διοίκηση της ΕΕΠΦ

Τη Συντακτική Επιτροπή του επετειακού τεύχους αποτελούν η Σμαράγδα Αδαμαντιάδου, ο Άρης Βιδάλης, ο Μίλτος Γκλέτσος, ο Χρήστος Κατσαρός, ο Ντόναλντ Μάθιους, η Εβίτα Παρσάκη, ο Νίκος Πέτρου και ο Σταμάτης Σκομπαρδώνης.

Εκδότης, υπεύθυνος ύλης και επιμελητής της έκδοσης είναι ο Σταμάτης Σκομπαρδώνης και τη σελιδοποίηση και επεξεργασία έχει αναλάβει ο Άρης Βιδάλης.

Ιδιοκτήτης του περιοδικού είναι η Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης. Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου είναι ο Νίκος Πέτρου, αντιπρόεδρος η Αλέξια Νικηφοράκη, γενικός γραμματέας ο Σταμάτης Σκαμπαρδώνης, αναπληρώτρια γενική γραμματέας η Μαρίνα Γερουλάνου και ταμίας ο Ιωάννης Πεχλιβανίδης. Έφορος Εκδηλώσεων είναι η Αναστασία Μισεγιάννη. Μέλη είναι η Βέρα Βορύλλα, ο Γιώργος Θεοδωράτος, η Σοφία Καινούργιου και η Λίλιαν Σταθώρη, αναπληρωματικό μέλος ο Σωκράτης Ζάχος και επίτιμος πρόεδρος ο Γιώργος Σφήκας.

Η ΕΕΠΦ έχει ως αποστολή την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση των πολιτών για τη φυσική κληρονομιά της χώρας, την προστασία του περιβάλλοντος και την προώθηση της αειφορίας, ώστε οι φυσικοί πόροι να διατηρηθούν και για τις επόμενες γενιές.

Ένα αρχείο περιβαλλοντικής μνήμης που συνεχίζει

Το τεύχος 180 επιβεβαιώνει αυτή τη συνέχεια. Οι 180 εκδόσεις δεν συγκροτούν απλώς μια συλλογή κειμένων, αλλά ένα χρονικό πέντε δεκαετιών περιβαλλοντικής ιστορίας. Από τις πρώτες μάχες για είδη και οικοσυστήματα μέχρι την κλιματική κρίση, τις διεθνείς πολιτικές και τα σύγχρονα εργαλεία προστασίας, η «Φύση» παραμένει χώρος καταγραφής, τεκμηρίωσης και δημόσιου διαλόγου.

Πενήντα χρόνια μετά τον Μάρτιο του 1975, το περιοδικό συνεχίζει να κοιτάζει ταυτόχρονα πίσω και μπροστά: προς την ιστορία που δημιούργησε και προς τις νέες προκλήσεις που καθιστούν την προστασία της φύσης περισσότερο αναγκαία από ποτέ.