Μύθοι και αλήθειες για τα δηλητηριώδη φυτά στους κήπους μας και τη φύση

Του Γρηγόρη Χατζηφιλιππίδη*

Greg.k.chatziph@gmail.com

Είμαστε «κυκλωμένοι» από φυτά αλλεργιογόνα και δηλητηριώδη, ντόπια και ξενικά, μέσα στους κήπους μας και έξω στη φύση, αλλά δεν παθαίνουμε και τίποτε. Ας αποενοχοποιήσουμε τον πράγματι χωροκατακτητικό αείλανθο, που κάποιοι τον θεωρούν δολοφόνο!  Τι πρέπει να ξέρουμε και να μην φοβόμαστε για τις πυκροδάφνες, τα χρυσάνθεμα, τους  ίταμους, την ψευδακακία, τον εισβολέα γερμανό, το κατά την βιβλιογραφία ισχυρώς αλλεργιογόνο περδικάκι, την εμμονική, αλλά θαυμάσια αναρριχώμενη campsissp την ελιά, που τη φυτεύουμε παντού αλλά και την ανεξέλεγκτη φυσική επέκταση των πεύκων της χαμηλής ζώνης, που αυξάνουν τον κίνδυνο πυρκαγιών.

Περί εισβολέων

Όλοι μας μάθαμε στο σχολείο για εισβολές λαών και στρατών σε εχθρικά εδάφη. Υπάρχουν όμως εισβολείς και άλλων των ζωντανών οργανισμών. Εισβολών που συμβαίνουν με ανθρώπινη παρέμβαση, ή και από άλλες αιτίες.

Οι οργανισμοί που ζουν σε κάποια περιοχή (οικοσυστήματα) αποτελούν το αποτέλεσμα του ανταγωνισμού και των προσαρμογών τους στους εξωγενείς παράγοντες (κλίμα, έδαφος). Βασικός ρυθμιστικός παράγοντας στη σύνθεση και δυναμική των οικοσυστημάτων είναι ο άνθρωπος.

-Τί συμβαίνει όμως όταν ξένοι οργανισμοί εισβάλλουν κάπου;

-Μετά την ανακάλυψη της Αμερικής (1492), οι περισσότερες αυτόχθονες κοινωνίες αποδεκατίστηκαν από κύματα ευλογιάς, γρίπης, ιλαράς, αιμορραγικού πυρετού και τύφου. Αυτά συνέβησαν επειδή οι αυτόχθονες φυλές δεν είχαν ανοσία για εκείνες τις ασθένειες.

Αλλά και η Αμερική μας έστειλε παθογόνα, στα οποία οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί δεν είχαν αντισώματα. Η φτελιά (Ulmus), η καστανιά (Castanea) και ο πλάτανος (Platanus) προσβλήθηκαν στον 20 αιώνα από μύκητες του γένους Ceratocystisspμε το εμπόριο σχετικών προϊόντων αλλά και ως «λαθρεπιβάτες».

Ειδικά η φτελιά εξαφανίστηκε από τη δυτική Ευρώπη από τον μύκητα Ceratocystisulmi, ασθένεια που έλαβε το εμπειρικό όνομα Ολλανδική ασθένεια της φτελιάς (DutchElmdisease).

Στη χώρα μας, η φτελιά δεν έχει εξαφανιστεί, διότι έχει την ιδιότητα να πρεμνοβλαστάνει, δηλαδή να δημιουργεί νέους βλαστούς μετά την υλοτομία ή μετά από νέκρωση από τον μύκητα του υπέργειου τμήματος.

Πολλοί εισβολείς περνούν απαρατήρητοι από την κοινωνία. Κάποιοι είναι επιβλαβείς και μερικοί είναι πολύ επεκτατικοί (χωροκατακτητικοί). Οι τελευταίοι προκαλούν αλλαγές στα φυσικά οικοσυστήματα.

Aείλανθος (Ailanthussp)

Θα ασχοληθούμε εδώ αναλυτικότερα με τον αείλανθο (Ailanthussp), ο οποίος είναι πράγματι ένα ξενικό δένδρο. Βρέθηκε στην Ελλάδα … δια βασιλικής χειρός. Του καλοάρεσε στο κλίμα μας και μάλιστα σε διάφορες οικολογικές περιοχές. Ευδοκιμεί τόσο  στην Αττική (ζώνη ελιάς και του σχίνου), όσο και στη Βόρεια Ελλάδα και μάλιστα στη ζώνη της δρυός. Δηλαδή, έχει, όπως λέμε, μεγάλο οικολογικό εύρος.

Η χαρακτηριστική του ιδιότητά του είναι ότι είναι και χωροκατακτητικός, δηλαδή εξαπλώνεται με τα ελαφρά του σπέρματα σε μεγάλες αποστάσεις από τα μητρικά δένδρα. Ακόμη, είναι ολιγαρκής, δηλαδή φυτρώνει και αναπτύσσεται σε άγονα και γυμνά εδάφη, τα οποία αφθονούν στη χώρα μας. Τον συναντούμε σε κάθε γυμνή από βλάστηση έκταση. Βρέθηκε στην Ακρόπολη, γεγονός που σημαίνει περισσότερο αμέλεια των κηπουρών, αλλά και άγνοιά των επιστημόνων πρασίνου που «επέτρεψαν» σε ένα ξενικό είδος να αναπτύσσεται εκεί που δεν θα έπρεπε. Η παρουσία του αείλανθου είναι συνυφασμένη με αμέλεια ατόμων ή κρατικών θεσμών. Τον συναντάμε σε ακάλυπτους χώρους οικοδομικών συγκροτημάτων, αλάνες, πάρκα, σε φράχτες, σε δασικές εκτάσεις, θαμνοτόπους και χορτολιβαδικές εκτάσεις. Ακόμη είναι παρών σε εγκαταλελειμμένους οικισμούς και φυσικά κατά μήκος οδικών αξόνων.

Πυκροδάφνη (Nerium oleander)

Βέβαια, υπάρχουν κάποιοι που τον θεωρούν δολοφόνο. Ότι είναι τοξικός. Και λοιπόν; Έξω από τις αυλές μας υπάρχουν τοξικά φυτά αλλά μόνο τον Σωκράτη γνωρίζω ότι πέθανε (βιαίως) από το κώνειο. Τα χρυσάνθεμα στολίζουν κήπους, γλάστρες και ανθοδοχεία, για να μην αναφερθώ στα μπουζουκτσίδικα και στις κηδείες. Και όμως οι πυρεθρίνες που περιέχουν είναι τετρακόσιες φορές πιο τοξικές από το DDT. Τοξική είναι και η πικροδάφνη. Αν στα κριτήρια επιλογής φυτών κήπου χρησιμοποιούσαμε και τη τοξικότητα, τότε ούτε πικροδάφνες, ούτε ίταμους θα φυτεύαμε. Προσωπικά αντιπαρέρχομαι το θέμα αυτό λέγοντας σε όσους θέτουν θέμα ότι πρέπει να προσέχουμε. Και τέλος πάντων δεν άκουσα να πέθανε κάποιο παιδί τρώγοντας φύλλα πικροδάφνης, ή άνθη χρυσάνθεμου.

Εάν στις ΗΠΑ έχουν επικηρύξει τον αείλανθο, καλώς πράττουν, διότι έχουν και Δασική Πολιτική και γενικά Περιβαλλοντική Πολιτική και πιστώσεις διαθέτουν για την εφαρμογή των. Αφού μπορούν και θέλουν, γιατί όχι. Δεν καταλαβαίνω όμως το γιατί. Έχουν εισαγάγει πληθώρα ειδών, και μπήκαν από το παράθυρο πλείστα όσα. Βλέπω πάντως πολύ χλωμή την επιτυχία του μέτρου εκεί.

Και, καθώς τυχαίνει να είμαι Δασολόγος, απεχθάνομαι την ανεξέλεγκτη βόσκηση αιγοπροβάτων στα βουνά μας. Καθώς γνωρίζουν πολλοί, τα χερσαία οικοσυστήματα στην Ελλάδα υποβαθμίζονται από αρχαιοτάτων χρόνων από το τσεκούρι, τη φωτιά και τη γίδα. Και ο αείλανθος έχει το χάρισμα να μην τον τρώνε τα συμπαθή τετράποδα, ιδιότητα εξαιρετική, την οποία δεν διαθέτει για παράδειγμα ένα άλλο ξενικό είδος, η ψευδακακία (Robiniapseudoacacia).

Γερμανός (Solanum elaeagnifolium)

Προσωπικά, θεωρώ πολύ περισσότερο επιβλαβή τον εισβολέα γερμανό (Solanum elaeagnifolium). Αυτόν τον έχω εξολοθρέψει από τον κήπο μου, όχι όμως το και κατά την βιβλιογραφία ισχυρώς αλλεργιογόνο, περδικάκι (Parietaria sp), το οποίο καταστρέφω ανηλεώς, αλλά ανεπιτυχώς. Καταπολεμώ (χειρωνακτικώς) την εμμονική, αλλά θαυμάσια αναρριχώμενη campsissp. στην αυλή μου από το 1985, αλλά δεν εξαφανίζεται. Για δε την ελιά τί μπορούμε να πούμε; Βόμβα αλλεργιών; Αλλά όλοι την φυτεύουν παντού. Συμπερασματικά, είμαστε «κυκλωμένοι» από φυτά αλλεργιογόνα και δηλητηριώδη, ντόπια και ξενικά, μέσα στους κήπους μας και έξω στη φύση, αλλά δεν παθαίνουμε και τίποτε.

Περδικάκι (Parietaria sp)

Πολύ σημαντική ιδιότητα του αείλανθου που διέλαθε της προσοχής όσων ασχολήθηκαν θετικά ή αρνητικά με αυτόν είναι ότι είναι ότι (μέχρι στιγμής) δεν προσβάλλεται από ασθένειες.

Η μόνη μου επιφύλαξη στη χρήση αείλανθου θα μπορούσε να είναι οι αρχαιολογικοί και όποιοι άλλοι εμβληματικοί χώροι. Θα τον θεωρούσα εκεί ως αισθητική ρύπανση, την οποία βέβαια μόνο ειδικοί θα εντόπιζαν.

Η πλειονότητα των ανθρώπων που διαπιστώνουν την ύπαρξη του αείλανθου παρασύρονται από προκαταλήψεις κάποιων, που άφησαν όλα τα άλλα χωροκατακτητικά είδη και καταγίνονται με τον αείλανθο. Όποιος δεν συμπαθεί τον αείλανθο στο κτήμα του ή πλησίον αυτού, ας τον απομακρύνει. Προηγουμένως όμως ας κάνει την αυτοκριτική του κατά πόσον είναι αυτός υπαίτιος που τρύπωσε ο αείλανθος στην κήπο του.

Αν με ρωτούσατε ως δασολόγο της πράξης και της έρευνας και της διδασκαλίας, θα σας έλεγα ότι ο αείλανθος είναι δείκτης εγκατάλειψης και παραμέλησης, σε θέσεις όπου αφήνουμε να δράσουν μόνες τους οι φυσικές δυνάμεις. Θα έπρεπε να είμαστε ευγνώμονες σ΄ αυτό το φυτό που «ανέλαβε δράση». Το προτιμώ από τη φυσική επέκταση των πεύκων, τα οποία αυξάνουν τον κίνδυνο πυρκαγιών.

 Η αναρριχώμενη campsissp

Δεν ενοχλούν τους συμπατριώτες μας τα Graphiti, οι ξηλωμένοι σοβάδες των σπιτιών τους και οι μύριες όσες κακοτεχνίες και ασχήμιες στον αστικό ιδιωτικό και δημόσιο χώρο. Ούτε οι τόσες εκχερσώσεις και η υπερβόσκηση των δασικών εκτάσεων αλλά …στον αείλανθο, «ψάλλουν» τον εξάψαλμο. Δε βλέπουν την ολοένα και ταχύτερη επέκταση των πεύκων σε παρόμοιες οικολογικά εκτάσεις. Και τα δυο είδη είναι φωτόφιλα, ολιγαρκή, ελαφρόσπορα, ταχυαυξή. Όλες αυτές οι ιδιότητες χαρακτηρίζουν τα πρόσκοπα είδη. Τα οποία, όταν βελτιωθεί το περιβάλλον, υποχωρούν και αντικαθίστανται από είδη ενδιαμέσων και της τελικής φυτοκοινωνίας. Μια τέτοια διαδικασία διαρκεί, σε τόσο οριακά περιβάλλοντα, πολλούς αιώνες, ενώ στο μεταξύ «πισωγυρίζουν» λόγω πυρκαγιών.

Οι εκτάσεις αυτές είναι εγκαταλελειμμένες στο έλεος των στοιχείων της φύσης. Όταν βρέχει γίνονται πηγές διάβρωσης και πλημμυρών. Ως δασικός, θα τις προτιμούσα δασωμένες, αλλά αυτό είναι αδύνατον. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις δε φταίει ο αείλανθος. Όπως δε φταίνε τα αγριογούρουνα και οι αρκούδες που επισκέπτονται τους οικισμούς μας, αλλά ούτε και μεγάλο ποσοστό των δασικών πυρκαγιών. Άρα, ας αποενοχοποιήσουμε τον αείλανθο.

Πουθενά όμως δεν σχηματίζει συμπαγή δάση, επί πλέον δε, τα δένδρα αυτά δεν ζουν πολλά χρόνια. Σημειώνω κατηγορηματικά ότι δεν αποτελούν οικολογικό κίνδυνο για τη χώρα. Τα ντόπια είδη είναι σαφώς πιο ανταγωνιστικά και θα τον εκτοπίσουν μακροπρόθεσμα από τα δασικά οικοσυστήματα. Πάντως δεν θα παραλείψω να επαναλάβω ότι πολύ περισσότερο με προβληματίζει η ανεξέλεγκτη φυσική επέκταση των πεύκων της χαμηλής ζώνης που, στις ίδιες περιοχές με τον αείλανθο, αυξάνουν τον κίνδυνο πυρκαγιών. Ο αείλανθος είναι ανθεκτικός στις πυρκαγιές, ενώ τα πεύκα και πολλοί θάμνοι είναι ευάλωτοι στις πυρκαγιές.

*Γρηγόρης Χατζηφιλιππίδης, Συνταξιούχος καθηγητής ΤΕΙ. Δασολόγος ΑΠΘ και Διδάκτωρ Τεχνικών Επιστημών του Ομοσπονδιακού Πολυτεχνείου (ETH) Ζυρίχης, όπου εργάσθηκε επί πενταετία ως Επιστημονικός συνεργάτης. Υπηρέτησε στο ΑΠΘ (1), στη Δασική Υπηρεσία (3), στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Θεσσαλονίκης (22) και καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτονικής Τοπίου ΤΕΙ Καβάλας με γνωστικό πεδίο την Οικολογία Φυσικών Οικοσυστημάτων και Τοπίου (11). Δίδαξε με ανάθεση στα ΤΕΙ Δασοπονίας (3 έτη)