Οι σύγχρονες απαιτήσεις αειφορίας για έναν νέο οικοδομικό κανονισμό

Του Δημήτρη Ζεμπίλη* πραγματογνώμων κατασκευών και αειφόρου δόμησης

baugutachterdz@gmail.com

Ενόψει της κατάρτισης ενός νέου Οικοδομικού Κανονισμού, βασική παραδοχή είναι ότι  η ισχύουσα πολεοδομική νομοθεσία θεωρείται ξεπερασμένη και ακατάλληλη για τις σύγχρονες απαιτήσεις σε ό,τι αφορά τη ζωή σε ελληνικά αστικά κέντρα. Για να μην τρέχουμε  μονίμως πίσω από τα γεγονότα, χρειάζεται να κινηθούμε στο πλαίσιο της κατοχυρωμένης από το Σύνταγμα αρχής της αειφορίας και της υλοποίησης των στόχων Αειφόρας Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.

-Γιατί η ισχύουσα πολεοδομική νομοθεσία θεωρείται ξεπερασμένη και ακατάλληλη για τις σύγχρονες απαιτήσεις σε ό,τι αφορά τη ζωή σε ελληνικά αστικά κέντρα.

-Κατ’ αρχήν, οι σύγχρονες απαιτήσεις πηγάζουν μέσα από την ανάγκη μιας νέας θεώρησης του βίου, μιας νέας βιοκουλτούρας. Η νέα γενιά, αυτή που ετοιμάζεται να μπει στην αγορά εργασίας, θεωρεί ότι πρωτεύον ρόλο στη νέα βιοκουλτούρα της πρόκειται να διαδραματίσει η ισορροπία μεταξύ εργασίας και ζωής (work-life-balance).

-Ο ισχύον κτιριοδομικός κανονισμός ουδόλως εξυπηρετεί τη θεώρηση αυτή, καθώς χάνει το δάσος (= work-life-balance) απ’τα πολλά δέντρα (= κοντόφθαλμοι περιορισμοί, ανούσιοι κανονισμοί, διατάξεις και υπερβάσεις της τάξης των cm2, “δέντρα” που απλά εγκλωβίζουν τη βιοκουλτούρα σε 4 τοίχους…).

Όμως: οι σύγχρονες απαιτήσεις επεκτείνονται πολύ πιο πέρα απ’τα στενά όρια των 4 τοιχών: η μοντέρνα βιοκουλτούρα προϋποθέτει μοντέρνες οικιστικές δομές, “ανοιχτές” πόλεις και χαρακτηριστικά που από μόνα τους καλούν τον πολίτη να συμμετέχει, εντάσσοντάς τον σε πολιτιστικές, επιχειρηματικές, εκπαιδευτικές και άλλες δραστηριότητες, ως επακόλουθο της ανάγκης του για αναζήτηση ισορροπίας και αρμονίας στη ζωή του.

Κάτι που, οι ελληνικές πόλεις στη σημερινή τους μορφή και η ισχύουσα νομοθεσία, δεν εξυπηρετούν, σε βαθμό που αν συνεχιστεί η κατεστημένη μορφή πολεοδόμησης, μόνο ολέθρια μπορεί να είναι τα αποτελέσματα, τόσο για τον άνθρωπο, όσο και για το περιβάλλον.

Στο σημείο αυτό θα επικαλεστώ το Άρθρο 24, παρ.1, του ελληνικού Συντάγματος, το οποίο αναφέρει: “Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός. Για τη διαφύλαξή του, το Κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας”.

Δε θ’αναφερθώ καθόλου στα “κατασταλτικά” μέσα, καθώς πρόκειται γι’αυτά που εφαρμόζονται “κατόπιν εορτής”, μαρτυρώντας “διαχειριστική” πολιτική, στο πνεύμα της “βιωσιμότητας”… Άλλωστε, λίγο-πολύ μας είναι γνωστά, καθώς μονίμως τρέχουμε πίσω από τα γεγονότα, τα οποία, εφόσον τα αφήνουμε να μας ξεπεράσουν, επιτρέπουμε στις “κρίσεις” να δημιουργηθούν.

Σημασία έχουν τα προληπτικά μέτρα, στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας. Εδώ αξίζει να σταθούμε, καθώς:

→ προληπτικό είναι ένα μέτρο, όταν προλαβαίνει το (συνήθως ολέθριο η οδυνηρό) αποτέλεσμα

→στο πλαίσιο της αειφορίας είναι ένα μέτρο, όταν εφαρμόζεται μεν σήμερα, με τρόπο όμως που θα προσφέρει το δικαίωμα ν’απολαύσουν και να έχουν οφέλη και οι επόμενες γενεές, χωρίς να καταστρέφει το “κεφάλαιο” Φύση, μέρος του οποίου είναι και ο Άνθρωπος, ως αναπόσπαστο κομμάτι της

→ η υποχρέωση του Κράτους να λαμβάνει προληπτικά μέτρα (όπως επιτάσσει το Άρθρο 24) προκύπτει ως απόρροια της αναγνώρισης της Αειφορίας ως συνταγματικά κατοχυρωμένη Αρχή, οπότε:
♦ οφείλει να την εμπαιδώσει και
♦  οφείλει να την εφαρμόσει.

Πώς;

→ Η Ελλάδα υπέγραψε και δεσμεύτηκε επίσημα για την υλοποίηση των 17 στόχων Αειφόρας Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών το 2015.

Εννέα από τους 17 αυτούς στόχους έχουν άμεση σχέση με τον οικοδομικό-πολεοδομικό τομέα και είναι οι εξής:

Στόχος Νούμερο 3: Καλή υγεία και ευημερία

Στόχος Νούμερο 4: Ποιοτική εκπαίδευση

Στόχος Νούμερο 6: Καθαρό νερό και αποχέτευση

Στόχος Νούμερο 7: Καθαρή και προσιτή ενέργεια

Στόχος Νούμερο 9: Βιομηχανία, καινοτομία και υποδομές

Στόχος Νούμερο 11: “Βιώσιμες” πόλεις και κοινότητες

Στόχος Νούμερο 12: Υπεύθυνη κατανάλωση και παραγωγή

Στόχος Νούμερο 13: Δράση για το κλίμα

Στόχος Νούμερο 17: Συνεργασία για την επίτευξη των στόχων.

Καταλαβαίνουμε ότι, για να επιτευχθούν οι στόχοι αυτοί, χρειάζεται κάτι παραπάνω από περιοριστικούς πολεοδομικούς και οικοδομικούς κανόνες.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα τον πρώτο στόχο (Νούμερο 3): Για να επιτευχθεί η καλή υγεία και ευημερία των πολιτών εντός των αστικών κέντρων, απαιτείται η δόμηση να προάγει την επικοινωνία, και τη συμμετοχή σε μιά κοινωνικά δίκαιη, οικολογικά σταθερή και οικονομικά παραγωγική ανάπτυξη. Ο πολίτης να μπορεί να καταφεύγει σε συλλογικές δράσεις, που θα τον βγάζουν απ’τους 4 τοίχους, και θα του δίνουν την ευχέρεια να επικοινωνήσει σε πραγματικό χρόνο και χώρο. Από την άλλη, όταν χρειαστεί ν’αποσυρθεί στους “4 τοίχους”, να αισθανθεί θαλπωρή, σε υγιές περιβάλλον, όπου ο φυσικός φωτισμός και αερισμός θα του παρέχουν την αίσθηση της επαφής με τη φύση… Για όλα αυτά απαιτείται χώρος. Ένας χώρος, τον οποίο οι ισχύουσες πολεοδομικές διατάξεις δεν είναι σε θέση να δώσουν…

Ας πάμε στο νούμερο 11: “βιώσιμες” πόλεις και κοινότητες: Κατ’αρχήν, βάζω το “βιώσιμες” εντός εισαγωγικών, καθώς για μένα, ο όρος δεν γίνεται αποδεκτός. Αντιστέκομαι στην εσκεμμένη (και μη) αντικατάσταση του όρου “Αειφορία” από τον όρο “Βιωσιμότητα”, καθώς αυτός (βιωσιμότητα) επιτρέπει στη κυβέρνηση να κρυφτεί πίσω από το δάχτυλό της…

Η Αειφορία είναι κάτι πολύ παραπάνω από τη βιωσιμότητα, την οποία προσπαθούν να καθιερώσουν ως όρο και εφαρμογή διότι:

→Απαιτεί σταθερότητα στο χρόνο, εμπεριέχει ποιότητα και προϋποθέτει παραγωγικές ενέργειες που παράγουν καρπούς για το παρόν και για το μέλλον.

→ Έχει ελληνικές ρίζες και δηλώνει πρόοδο χωρίς φθορά.

→ Ενσωματώνει την ιδέα της αυτοσυντήρησης και της αέναης αναπαραγωγής του φυσικού πλούτου,  μέρος του οποίου είναι και ο Άνθρωπος, ως αναπόσπαστο κομμάτι της Φύσης.

→ Επ’ουδενί δεν αναφέρεται σε απλή επιβίωση, ούτε απλά και μόνο σε τεχνική διαχείριση φυσικων πόρων, αλλά σε ποιοτική συνθήκη συνεργασίας και συνεργίας ολων των συντελεστών της Φύσης, με γνώμονα αυτό ακριβώς που δηλώνει: το ελληνικότατο “αεί φέρειν”…

Το σωστό λοιπόν είναι “Αειφόρες πόλεις και κοινότητες”, ένας στόχος που ξεπερνά κατά πολύ το ευτελές “βιώσιμο”, το οποίο αποτελεί μετάφραση του όρου “sustainability”, καθώς αφ’ενός μαρτυρά τη φτώχεια της αγγλικής, αφ’ετέρου εξυπηρετεί την κυβέρνηση…

Το Σύνταγμα όμως μιλάει για την Αρχή της Αειφορίας, με μέτρα για την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος, στο οποίο συγκαταλέγεται ολόκληρη η βιοκουλτούρα μας, επομένως και ο τρόπος και η χρήση της δόμησης.

Για να γίνουν λοιπόν οι πόλεις και οι κοινότητές μας αειφόρες, απαιτείται κατ’αρχήν μια νέα θεώρηση του “πνεύματος” της πόλης. Υγεία και ευημερία δεν παρέχεται μέσω απομόνωσης και αποξένωσης μέσα στην ίδια σου την πόλη ή κοινότητα. Η αειφορία προϋποθέτει πολυεπίπεδες συνεργίες, ποικίλλες συνεργασίες και συμμετοχική δραστηριότητα, που με τη σειρά τους χρειάζονται ανάλογες δομές σε κάθε γειτονιά της πόλης: χώρους συνάθροισης και ανταλλαγής απόψεων, αίθουσες εκδηλώσεων και ομαδικής άθλησης, δανειστικές βιβλιοθήκες, café γνωριμιών, παιδικές χαρές, χώρους υπαίθριων εκδηλώσεων και όλα αυτά, σε συνέχεια της κατοικίας, χωρίς να χρειαστούν μακρινές μετακινήσεις και χάσιμο χρόνου…

Ερώτήματα:

-πώς μπορούν να υλοποιηθούν όλα αυτά, με τις ισχύουσες πολεοδομικές διατάξεις και τους περιοριστικούς κανονισμούς;

-πώς θα επιτευχθεί ο στόχος των Ηνωμένων Εθνών και πώς θα εφαρμοστεί η συνταγματική Αρχή της Αειφορίας, εγκλωβίζοντας τις πόλεις στα σημερινά τους όρια, χωρίς τον απαιτούμενο σχεδιασμό για τις απαραίτητες επεκτάσεις και χωροθετήσεις, βάσει των σύγχρονων απαιτήσεων;

Ας πάμε τέλος στον στόχο νούμερο 17: Συνεργασία για την επίτευξη των στόχων. Απαιτήθηκε, δυστυχώς, ιδιαίτερος στόχος, για να τονίσει την αναγκαιότητα της συνεργασίας, ώστε να επιτευχθούν οι 17 στόχοι των Ηνωμένων Εθνών… Το ερώτημα είναι αν όντως χρειάζεται η υπενθύμιση και όχι ενημέρωση και δράση.

Εννοώ το εξής: αν όντως θέλουμε ποιότητα ζωής, αναβάθμιση του βιοτικού μας επιπέδου, ισορροπημένη ζωή σε αρμονία με τη φύση, υγεία και ευημερία, τότε οφείλουμε να εφαρμόσουμε τις Αρχές της Αειφορίας, αρχίζοντας από χθες!…

Οι πόλεις εμπεριέχουν δυναμική, η οποία επηρεάζει τη ζωή μας με καθε τρόπο και σε όλες τις πτυχές της.

Η δυναμική προκύπτει από την καθημερινότητα και τις συνήθειες μας: Από τον τρόπο που θα μετακινηθούμε, που θα ψωνίσουμε, που θα πληρώσουμε, που θα επικοινωνήσουμε, που θα εργαστούμε, που θα αθληθούμε, που θα ψυχαγωγηθούμε κλπ. Η στάση μας απέναντι στη καθημερινότητα διαμορφώνει το “πνεύμα” της πόλης. Την κάνει φιλική, απρόσιτη, αγχωτική, φιλόξενη η μη, φιλική σε ΑΜΕΑ, πράσινη, αφόρητη, ανοιχτή, ερωτική… Για να πάρει χαρακτήρα, χρειάζονται οι άνθρωποί της. Οι κάτοικοι της πόλης, που της εμφυσούν το πνεύμα τους.

Χρειάζονται όμως και οι διοικητικές αρχές, απ’τις οποίες εξαρτάται η κατεύθυνση που θα δοθεί. Πράσινες οι πόλεις δεν γίνονται από μόνες τους, ούτε οι ποδηλατοδρομοι χαράσσονται μόνοι, ούτε η νοοτροπία αλλάζει από μόνη… Χρειάζεται η συνεργασία και συνεργία όλων των πλευρών, με πρώτη τη δημόσια αρχή να δίνει το παράδειγμα…

Οι τομές και οι επεμβάσεις της αλλαγής εκπορεύονται από την τοπική εξουσία. Όσο και αν αυτή αποδυναμώθηκε με τον Καποδίστρια, απαιτείται να δράσουμε τοπικά και να κάνουμε σε τοπικό επίπεδο, ό,τι συγκεκριμένο περνάει από το χέρι μας…

Οι στόχοι μπορεί να απευθύνονται σε ευρύτερο, αν όχι παγκόσμιο, επίπεδο, η δράση όμως αφορά στην τοπική κοινωνία και φυσικά στη βούληση της εξουσίας…

* Δημήτρης Ζεμπίλης Dipl.-Ing. TU München, Διαπιστευμένος πραγματογνώμων κατασκευών, Εκτιμητής ακινήτων, Εκτιμητής αειφόρου δόμησης. DGNB-Consultant. ESG-Manager. Συγγραφέας των βιβλίων “Αειφόρα Αξία”, “Αξία Ανθρώπου”, “Αξία Αρχών”, Εκδόσεις Σαίτη. Μέλος DGNB. Μέλος BDSF. Μέλος ΤΕΕ www.now4ever.tips