Περιβαλλοντικά εγκλήματα: φυλάκιση έως 10 ετών και πρόστιμα 40 εκατ. ευρώ σε επιχειρήσεις

Νέο αυστηρό ποινικό πλαίσιο για τα περιβαλλοντικά εγκλήματα προωθεί η το υπουργείο Δικαιοσύνης, με ποινές φυλάκισης που φθάνουν τα δέκα έτη και βαριά πρόστιμα για επιχειρήσεις, τα οποία μπορούν να ανέλθουν τουλάχιστον στα 40 εκατ. ευρώ ή στο 5% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών τους.

♦ Η Ελλάδα τρέχει να ενσωματώσει την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1203, που θεσπίζει ένα σημαντικά αυστηρότερο πλαίσιο για την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου, καθώς η προθεσμία έληξε στις 21 Μαΐου 2026.

♦ Η Οδηγία εισάγει την κατηγορία του «διακεκριμένου περιβαλλοντικού αδικήματος». Σε αυτήν εντάσσονται παράνομες πράξεις που προκαλούν καταστροφή ή εκτεταμένη, σημαντική, μη αναστρέψιμη ή μακροχρόνια βλάβη σε οικοσύστημα μεγάλης έκτασης ή ιδιαίτερης περιβαλλοντικής αξίας.

Το σχετικό νομοσχέδιο εισηγήθηκε στο Υπουργικό Συμβούλιο ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης, με στόχο σοβαρές παραβάσεις της περιβαλλοντικής νομοθεσίας να αντιμετωπίζονται πλέον ως ποινικά αδικήματα.

Από την περιβαλλοντική παράβαση στο βαρύ ποινικό αδίκημα

Η μεγάλη αλλαγή που εισάγει η Ευρωπαϊκή Οδηγία είναι ότι η σοβαρή προσβολή του περιβάλλοντος δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως διοικητική παράβαση, η οποία μπορεί να κλείσει με την επιβολή ενός προστίμου. Μετατρέπεται σε ποινικό αδίκημα, για το οποίο μπορεί να διωχθούν τόσο φυσικά πρόσωπα, όσο και επιχειρήσεις.

Το νέο πλαίσιο καλύπτει παράνομες ενέργειες, που προκαλούν ή μπορούν να προκαλέσουν σημαντική βλάβη στον αέρα, στο νερό, στο έδαφος, στα οικοσυστήματα, στους οικοτόπους, στην άγρια πανίδα και χλωρίδα, αλλά και στην ανθρώπινη υγεία.

Η Οδηγία αντικαθιστά τις προηγούμενες ευρωπαϊκές Οδηγίες 2008/99/ΕΚ και 2009/123/ΕΚ και διευρύνει ουσιαστικά τον κατάλογο των περιβαλλοντικών εγκλημάτων.

Τοξικά απόβλητα σε ποτάμι και φυλάκιση δέκα ετών

Χαρακτηριστικό παράδειγμα παράβασης, που μπορεί να οδηγήσει στις βαρύτερες ποινές είναι η παράνομη απόρριψη τοξικών ή επικίνδυνων χημικών αποβλήτων σε ποτάμι, λίμνη, θάλασσα ή στο έδαφος.

Εάν, για παράδειγμα, μία επιχείρηση διοχετεύει σκόπιμα επικίνδυνα απόβλητα σε ποτάμι και η ρύπανση προκαλέσει τον θάνατο ενός ή περισσότερων ανθρώπων, η πράξη υπάγεται στις σοβαρότερες κατηγορίες περιβαλλοντικών εγκλημάτων.

Για αδικήματα που τελούνται με πρόθεση και προκαλούν ανθρώπινο θάνατο, τα κράτη μέλη πρέπει να προβλέψουν ανώτατη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον δέκα ετών. Αυτό σημαίνει ότι τα δέκα έτη δεν αποτελούν υποχρεωτική ποινή για κάθε καταδικασμένο, αλλά το ελάχιστο ανώτατο όριο, που οφείλει να προβλέψει η εθνική νομοθεσία.

Βιομηχανική εγκατάσταση που προκαλεί θανατηφόρα ρύπανση

Δεύτερο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παράνομη ή πλημμελής λειτουργία βιομηχανικής εγκατάστασης στην οποία χρησιμοποιούνται επικίνδυνες ουσίες.

Μία βιομηχανία που λειτουργεί χωρίς να τηρεί τα υποχρεωτικά μέτρα ασφαλείας και προκαλεί έκρηξη, διαρροή τοξικών αερίων ή εκτεταμένη ρύπανση, από την οποία επέρχεται ανθρώπινος θάνατος, μπορεί να ενεργοποιήσει το ανώτατο πλαίσιο της δεκαετούς φυλάκισης.

Στην ίδια κατηγορία υπάγονται σοβαρές παραβάσεις κατά τη διαχείριση ραδιενεργών υλικών, κατά τη λειτουργία επικίνδυνων εγκαταστάσεων ή σε υπεράκτιες δραστηριότητες, όταν προκαλούνται βαριές συνέπειες στην ανθρώπινη ζωή και στο περιβάλλον.

Πρόστιμο 40 εκατ. ευρώ για παράνομα επικίνδυνα απόβλητα

Ιδιαίτερα αυστηρό είναι το πλαίσιο και για τις επιχειρήσεις. Νομικό πρόσωπο μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνο όταν το περιβαλλοντικό αδίκημα διαπράττεται προς όφελός του από διευθυντικό στέλεχος ή όταν η έλλειψη εποπτείας και ελέγχου επέτρεψε την τέλεσή του.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι εταιρεία που οργανώνει την παράνομη συλλογή, μεταφορά, αποθήκευση ή επεξεργασία μεγάλων ποσοτήτων επικίνδυνων αποβλήτων, με στόχο να αποφύγει το κόστος της νόμιμης διαχείρισής τους.

Για τις σοβαρότερες κατηγορίες αδικημάτων, η Οδηγία απαιτεί τα κράτη μέλη να προβλέπουν ανώτατα πρόστιμα τουλάχιστον ίσα με 40 εκατ. ευρώ ή με το 5% του συνολικού παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών της επιχείρησης.

Βαριές κυρώσεις για απαγορευμένες χημικές ουσίες

Αντίστοιχα βαριά πρόστιμα μπορεί να αντιμετωπίσει βιομηχανία που παράγει, χρησιμοποιεί, εισάγει ή διαθέτει παράνομα επικίνδυνες χημικές ουσίες και προκαλεί σοβαρή περιβαλλοντική βλάβη.

Το πλαίσιο αφορά, μεταξύ άλλων, παραβάσεις σχετικές με επικίνδυνες χημικές ουσίες, υδράργυρο, ραδιενεργά υλικά και ουσίες που καταστρέφουν τη στιβάδα του όζοντος.

Για άλλες κατηγορίες παραβάσεων, η Οδηγία προβλέπει ως ελάχιστο ανώτατο επίπεδο προστίμου το 3% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών ή τα 24 εκατ. ευρώ.

Πέρα από το χρηματικό πρόστιμο, μπορούν να επιβάλλονται ανάκληση αδειών, προσωρινό ή οριστικό κλείσιμο εγκαταστάσεων, αποκλεισμός από δημόσιες ενισχύσεις και διαγωνισμούς, δικαστική εποπτεία, ακόμη και δικαστική λύση της εταιρείας.

Παράνομη υλοτομία, προστατευόμενα είδη και ρύπανση από πλοία

Ο κατάλογος των αδικημάτων δεν περιορίζεται στις βιομηχανικές εγκαταστάσεις και στα τοξικά απόβλητα. Περιλαμβάνει την παράνομη διαχείριση και μεταφορά αποβλήτων, τη ρύπανση από πλοία, την παράνομη παραγωγή και εμπορία επικίνδυνων ουσιών, καθώς και την παράνομη άντληση ή χρήση υδάτων.

Καλύπτει επίσης την παράνομη εμπορία προστατευόμενων ειδών, την καταστροφή ή υποβάθμιση προστατευόμενων οικοτόπων, την παράνομη υλοτομία και τη διάθεση προϊόντων που συνδέονται με αποψίλωση ή σοβαρή υποβάθμιση δασών.

Δεν τιμωρείται μόνο η πράξη που ολοκληρώθηκε. Η υποκίνηση, η συνέργεια και, για μεγάλο αριθμό αδικημάτων, η απόπειρα πρέπει επίσης να αντιμετωπίζονται ποινικά.

Τα εγκλήματα που προσεγγίζουν την έννοια της «οικοκτονίας»

Η Οδηγία εισάγει την κατηγορία του «διακεκριμένου περιβαλλοντικού αδικήματος». Σε αυτήν εντάσσονται παράνομες πράξεις που προκαλούν καταστροφή ή εκτεταμένη, σημαντική, μη αναστρέψιμη ή μακροχρόνια βλάβη σε οικοσύστημα μεγάλης έκτασης ή ιδιαίτερης περιβαλλοντικής αξίας.

Αντίστοιχη αντιμετώπιση προβλέπεται όταν προκαλείται τέτοιας έκτασης υποβάθμιση στην ποιότητα του αέρα, του εδάφους ή των υδάτων.

Η Οδηγία συνδέει τις ιδιαίτερα σοβαρές αυτές πράξεις με συμπεριφορές συγκρίσιμες με την «οικοκτονία», χωρίς όμως να θεσπίζει αυτοτελές ποινικό αδίκημα με αυτή την ονομασία. Για τα διακεκριμένα περιβαλλοντικά αδικήματα προβλέπεται ανώτατη ποινή φυλάκισης τουλάχιστον οκτώ ετών.

Η Ελλάδα ενσωματώνει την Οδηγία μετά την προθεσμία

Η Ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1203 υπογράφηκε στις 11 Απριλίου 2024, τέθηκε σε ισχύ στις 20 Μαΐου 2024 και έπρεπε να έχει ενσωματωθεί στο εθνικό δίκαιο των κρατών μελών έως τις 21 Μαΐου 2026.

Η παρουσίαση του ελληνικού νομοσχεδίου στο Υπουργικό Συμβούλιο στις 30 Ιουλίου 2026 γίνεται, επομένως, μετά τη λήξη της ευρωπαϊκής προθεσμίας. Η χώρα επιχειρεί πλέον να καλύψει την καθυστέρηση, θεσπίζοντας το εθνικό πλαίσιο που απαιτεί η Οδηγία.

Το νομοσχέδιο εισηγήθηκε ο υπουργός Δικαιοσύνης Γιώργος Φλωρίδης, στο πλαίσιο των νομοθετικών πρωτοβουλιών του υπουργείου για την ενσωμάτωση ευρωπαϊκών κανόνων στο ποινικό δίκαιο.

Δικαιοσύνης: «Θεσμική αναμόρφωση» του ποινικού πλαισίου

Σύμφωνα με την εισήγηση του υπουργού Δικαιοσύνης Γιώργου Φλωρίδη στο Υπουργικό Συμβούλιο, το σχέδιο νόμου επιδιώκει «τη θεσμική αναμόρφωση του ποινικού πλαισίου προστασίας του περιβάλλοντος σε εναρμόνιση με την ενωσιακή νομοθεσία».

Όπως σημείωσε, το νομοσχέδιο απαντά στην ανάγκη «ευρύτερης και αποτελεσματικότερης προστασίας του περιβάλλοντος», μέσα από την επικαιροποίηση του καταλόγου των περιβαλλοντικών εγκλημάτων και την προσαρμογή των διοικητικών και ποινικών κυρώσεων.

Οι κυρώσεις, σύμφωνα με την κυβερνητική παρουσίαση, πρέπει να καταστούν «δεόντως αναλογικές, αποτελεσματικές και αποτρεπτικές», ώστε να μην αντιμετωπίζονται ως ένα απλό λειτουργικό κόστος από επιχειρήσεις ή οργανωμένα κυκλώματα που παραβιάζουν τη νομοθεσία.

Εθνική στρατηγική και διυπουργικός συντονισμός

Το νομοσχέδιο παράλληλα με την  αύξηση των ποινών προβλέπει ακόμη  ενίσχυση της διασυνοριακής αστυνομικής και δικαστικής συνεργασίας, καθώς πολλά περιβαλλοντικά εγκλήματα, όπως η παράνομη μεταφορά αποβλήτων και η εμπορία προστατευόμενων ειδών, ξεπερνούν τα όρια ενός κράτους.

Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία αξιόπιστου συστήματος συλλογής και επεξεργασίας στατιστικών στοιχείων, η κατάρτιση εθνικής στρατηγικής και η λειτουργία διυπουργικού συντονιστικού μηχανισμού για την πρόληψη και την καταπολέμηση των περιβαλλοντικών αδικημάτων.

Στόχος, όπως είπε ο υπουργός  είναι να ενισχυθούν ο εντοπισμός, η διερεύνηση, η δίωξη και η εκδίκαση των υποθέσεων, ώστε οι αυστηρότερες διατάξεις να μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη.

Υποχρέωση αποκατάστασης της περιβαλλοντικής ζημιάς

Οι δράστες θα αντιμετωπίζουν φυλάκιση και πρόστιμα. Παράλληλα υα υποχρεώνονται να αποκαταστήσουν τη ζημιά που προκάλεσαν ή να καταβάλουν αποζημίωση, όταν η πλήρης αποκατάσταση δεν είναι εφικτή.

Ως επιβαρυντικές περιστάσεις αντιμετωπίζονται η μη αναστρέψιμη καταστροφή οικοσυστήματος, η τέλεση του αδικήματος από εγκληματική οργάνωση, η χρήση πλαστών εγγράφων, το σημαντικό οικονομικό όφελος και η διάπραξη της πράξης μέσα σε προστατευόμενη περιοχή.

Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται η κατάχρηση δημόσιου αξιώματος, όταν δημόσιος λειτουργός ή υπάλληλος συμμετέχει στην παράβαση ή διευκολύνει την τέλεσή της.

Το νέο πλαίσιο επιχειρεί έτσι να στείλει σαφές μήνυμα ότι η σοβαρή περιβαλλοντική καταστροφή δεν αποτελεί απλή παράβαση αδειοδότησης, αλλά έγκλημα με βαριές συνέπειες για τους υπευθύνους.