Πλημμύρες: από τα sms στην πραγματική πρόληψη

Του Μιχάλη Χάλαρη*

Σε προηγούμενο άρθρο για τις «σύγχρονες προσεγγίσεις στην αντιμετώπιση των, πλημμυρών» αναδείχθηκε ένα κεντρικό συμπέρασμα, όσο η συχνότητα και η ένταση των φαινομένων αυξάνεται, δεν υπάρχει πια «πολύς χρόνος μέχρι την επόμενη καταστροφή». Η δοκιμασία της Αττικής στην αρχή του 2026, αλλά και τα έντονα πλημμυρικά επεισόδια που προηγήθηκαν, δείχνουν γιατί αυτό το συμπέρασμα δεν είναι ρητορική· είναι μια επιστημονικά και θεσμικά τεκμηριωμένη προειδοποίηση. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν θα ξαναβρέξει δυνατά, αλλά αν οι πόλεις μας θα συνεχίσουν να μετατρέπουν την ισχυρή βροχόπτωση σε θανατηφόρο κίνδυνο.

Για να το καταλάβουμε, χρειάζεται να ξεχωρίσουμε τρεις έννοιες που συχνά συγχέονται, κίνδυνος (hazard), έκθεση (exposure) και τρωτότητα (vulnerability). Η καταιγίδα είναι ο κίνδυνος. Όμως οι απώλειες προκύπτουν όταν ο κίνδυνος «πέφτει» πάνω σε ένα αστικό περιβάλλον με μεγάλη έκθεση (πυκνή δόμηση, κρίσιμες υποδομές, οδικό δίκτυο, υπόγεια) και υψηλή τρωτότητα (μπαζωμένα ρέματα, ανεπαρκή δίκτυα ομβρίων, έλλειψη συντήρησης, ασάφεια αρμοδιοτήτων, κοινωνικές ανισότητες). Στην Αττική, η υδρολογική πραγματικότητα είναι ιδιαίτερα απαιτητική. Κάτω από το λεκανοπέδιο «τρέχει» ένα εκτεταμένο δίκτυο ρεμάτων και χειμάρρων, μεγάλο τμήμα του οποίου έχει εγκιβωτιστεί ή εξαφανιστεί από τον ορατό αστικό χάρτη, ενώ σημαντικά μήκη έχουν τσιμεντοποιηθεί/μπαζωθεί, αλλάζοντας ριζικά τον τρόπο που «συμπεριφέρεται» το νερό.

Όταν οι φυσικές κοίτες γίνονται αγωγοί, όταν οι διατομές περιορίζονται από γέφυρες και «στενά σημεία», και όταν το νερό οδηγείται βίαια προς τους κύριους αποδέκτες, το πλημμυρικό κύμα αποκτά ορμή και καταστροφικότητα που δεν μοιάζει με «απλή βροχή».

Εδώ ακριβώς φαίνεται η διαφορά ανάμεσα στην προειδοποίηση και στην αντιπλημμυρική πολιτική. Τα συστήματα έγκαιρης ειδοποίησης και τα μηνύματα είναι απαραίτητα για την προστασία ζωής, αλλά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν έργα πρόληψης, συντήρησης και χωρικού σχεδιασμού. Το ίδιο το πλαίσιο προτάσεων για τη διαχείριση πλημμυρικού κινδύνου επιμένει ότι τα μέτρα πρέπει να οργανώνονται σε έναν πλήρη «κύκλο» πολιτικής: Πρόληψη – Προστασία – Ετοιμότητα – Αποκατάσταση.

Η επιστήμη της διακινδύνευσης έχει δείξει ότι αν επενδύεις δυσανάλογα στην απόκριση (την ώρα του συμβάντος) και όχι στην πρόληψη (πριν), τότε θα τρέχεις συνεχώς πίσω από τις ζημιές, με αυξανόμενο κόστος.

Τι σημαίνει, λοιπόν, «σύγχρονη» διαχείριση πλημμυρών στην πράξη, ειδικά για την Αττική;

Πρώτον, σχεδιασμός σε κλίμακα λεκάνης απορροής και όχι αποσπασματικά. Η Αττική χρειάζεται ένα ενιαίο masterplan αντιπλημμυρικής προστασίας σε επίπεδο υδατικού διαμερίσματος/λεκανών απορροής, ώστε τα έργα να «κουμπώνουν» με πολεοδομικά δεδομένα, δίκτυα υποδομών και πραγματικές ροές νερού, αντί να λειτουργούνως μεμονωμένες παρεμβάσεις που μεταφέρουν το πρόβλημα παρακάτω.

Δεύτερον, να ξέρουμε τι ακριβώς προστατεύουμε, ψηφιακή ορατότητα ρεμάτων και κινδύνων. Ένα Εθνικό Υδρολογικό Μητρώο/ψηφιοποίηση ρεμάτων και λεκανών σε GIS, με οριοθέτηση όπου απαιτείται, είναι προϋπόθεση για σοβαρή πολιτική.Παράλληλα, προτείνεται ένα Εθνικό Ψηφιακό Σύστημα Πολυ-Κινδύνου (Multi-HazardMapping), βασισμένο σε GIS, τηλεπισκόπηση και AI, που θα δίνει κοινή εικόνα κινδύνου (πλημμύρες, πυρκαγιές, σεισμούς, κατολισθήσεις), θα υποστηρίζει επιχειρησιακή ετοιμότητα και θα καθοδηγεί τον αναπτυξιακό σχεδιασμό.

Η χαρτογράφηση πλημμυρικής επικινδυνότητας ανά δήμο, με πολύ υψηλής ακρίβειας ψηφιακά μοντέλα εδάφους (DTM) και σύγχρονες μεθόδους, δεν είναι «πολυτέλεια»· είναι η βάση για στοχευμένα επίπεδα συναγερμού και μέτρα ανά περιοχή.

Τρίτον, χωρικός σχεδιασμός που να “διαβάζει” τον κίνδυνο. Οι χάρτες κινδύνου πρέπει να ενσωματώνονται υποχρεωτικά στα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια και στις αδειοδοτήσεις, ώστε να μη συνεχίζεται η δόμηση και η υποβάθμιση σε ζώνες υψηλής επικινδυνότητας. Αυτό δεν είναι μόνο τεχνικό θέμα· είναι και θέμα θεσμικής συμμόρφωσης: η καθυστέρηση στην υποβολή/επικαιροποίηση χαρτών πλημμυρικού κινδύνου έχει ήδη συνδεθεί με ευρωπαϊκές διαδικασίες εις βάρος της χώρας.

Τέταρτον, να “κρατάμε το νερό ψηλά” πριν φτάσει στην πόλη. Τα έργα ορεινής υδρονομίας (ανασχέσεως/επιβράδυνσης, αντιδιαβρωτικά, μικρά φράγματα ανάσχεσης φερτών) στις πηγές των ρεμάτων μειώνουν την αιχμή της απορροής και την ορμή προς τις αστικές περιοχές. Εδώ η πρόληψη είναι κυριολεκτικά φυσική διαδικασία: λιγότερο «κύμα» μέσα σε λίγα λεπτά σημαίνει λιγότερη πίεση σε γέφυρες, αγωγούς και «στενά σημεία».

Πέμπτον, κρίσιμες παρεμβάσεις εκεί που η Αττική “πνίγεται” ξανά και ξανά. Η ολοκλήρωση αντιπλημμυρικών υποδομών σε κομβικά σημεία (π.χ. στον άξονα του Κηφισού και σε τοπικούς αγωγούς ομβρίων σε επαναλαμβανόμενα προβληματικές περιοχές) αναδεικνύεται ως αναγκαία, αλλά συχνά καθυστερεί σε ένα περιβάλλον πυκνών δικτύων, σύνθετων αδειοδοτήσεων και θολών ευθυνών συντήρησης. Παράλληλα, οι παρεμβάσεις σε κοίτες και τεχνικά έργα (καθαρισμοί/εκβαθύνσεις, αποκατάσταση γεφυρών και πεζογεφυρών) απαιτούν σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων μεταξύ Περιφέρειας και Δήμων για να πάψουν οι καθυστερήσεις να είναι «κανονικότητα».

Έκτον, ετοιμότητα που βασίζεται σε δεδομένα και σε ανθρώπους. Η ετοιμότητα δεν είναι μόνο σχέδια στα συρτάρια. Χρειάζονται τοπικά μνημόνια ενεργειών, επικαιροποίηση σχεδίων, εκπαιδεύσεις, καμπάνιες και ασκήσεις. Στο τεχνολογικό σκέλος, αισθητήρες στάθμης, επιχειρησιακά dashboards, «damageassessment» χάρτες και διαλειτουργικότητα δεδομένων μετατρέπουν την πληροφόρηση σε έγκαιρη δράση.

Το συμπέρασμα είναι απλό, αλλά απαιτητικό,η αντιπλημμυρική προστασία είναι συνδυασμός επιστήμης, θεσμών και καθημερινής συντήρησης. Δεν κερδίζεται με «μεγάλες δηλώσεις ετοιμότητας» ούτε με την ψευδαίσθηση ότι η ειδοποίηση αρκεί. Κερδίζεται όταν η χώρα (και ειδικά η Αττική) κάνει τη δύσκολη μετάβαση από την αποσπασματική αποκατάσταση στην προληπτική διακυβέρνηση κινδύνου, με ενιαίο σχεδιασμό ανά λεκάνη, καθαρούς ρόλους, αξιόπιστη χρηματοδότηση και εργαλεία που κάνουν τον κίνδυνο ορατό και διαχειρίσιμο.

Αν κάτι μας διδάσκουν τα επαναλαμβανόμενα επεισόδια, είναι ότι δεν «συνηθίζεται» η καταστροφή χωρίς να πληρώνεται ακριβά — σε ζωές, σε περιουσίες, σε εμπιστοσύνη. Η πραγματική ανθεκτικότητα δεν είναι να αντέχουμε κάθε φορά το πλήγμα· είναι να μειώνουμε συστηματικά την πιθανότητα και το κόστος του. Και αυτό, στην επιστήμη των πλημμυρών, λέγεται πρόληψη.

* Αναπληρωτής Καθηγητής – Αντιστράτηγος Π.Σ. (ε.α.)

Διευθυντής του ΠΜΣ «Χημική Βιομηχανία: Διαχείριση Ποιότητας, Περιβάλλοντος, Υγείας και Ασφάλειας»

Διευθυντής Ερευνών σε θέματα Διακινδύνευσης, Κινδύνων, Κρίσεων και Ασφάλειας, Θεσμοθετημένο Εργαστήριο «Ήφαιστος»

Τμήμα Χημείας, Σχολή Θετικών Επιστημών, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης