ΔΗΜΟΚΡΑΤΕΣ: Πολυεπίπεδη διακυβέρνηση, πρόταση για ένα νέο μοντέλο οργάνωσης του Κράτους 

Της  Δήμητρας Ευσταθοπούλου* Αρχιτέκτονας -Μηχανικός

omilos.artetech@gmail.com

Η εκκωφαντική αφωνία του κυβερνητικού απολογισμού στο θέμα 3 χρόνια από τη ψήφιση του  σχετικού ν.5013/23.

Ο ΠΡΟΣΦΑΤΟΣ  κυβερνητικός απολογισμός του Πρωθυπουργού φιλοδοξεί να παρουσιάσει την περίοδο 2019–2026 ως μια εξαετία σταθερότητας, μεταρρυθμιστικής συνέπειας και αποτελεσματικής διακυβέρνησης. Με κεντρικό αφήγημα ότι «9 στις 10 δεσμεύσεις έχουν υλοποιηθεί», επιχειρεί να πείσει ότι η Ελλάδα διαθέτει πλέον ένα σύγχρονο κράτος, με μετρήσιμους στόχους, καλύτερο συντονισμό και ισχυρούς θεσμούς.

Για όσα ειπώθηκαν μπορεί να γίνει πολιτική συζήτηση. Εκείνο όμως που προκαλεί πραγματικό προβληματισμό είναι όσα δεν ειπώθηκαν.

Η μεγαλύτερη απουσία από τον κυβερνητικό απολογισμό είναι η Πολυεπίπεδη Διακυβέρνηση.

ΔΕΝ ΠΡΟΚΕΙΤΑΙ για μια δευτερεύουσα διοικητική έννοια ούτε για μια τεχνική λεπτομέρεια. Η Πολυεπίπεδη Διακυβέρνηση αποτελεί σήμερα τον βασικό τρόπο άσκησης δημόσιας πολιτικής στην Ευρώπη. Βασίζεται στην αρχή της επικουρικότητας, στη συνεργασία όλων των επιπέδων διοίκησης, στη σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων, στη συμμετοχή των πολιτών και στην κοινή ευθύνη για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των δημόσιων πολιτικών. Δεν είναι απλώς ένα διοικητικό εργαλείο· είναι ένα διαφορετικό μοντέλο διακυβέρνησης.

Γι’ αυτό προκαλεί εύλογη απορία η απόλυτη σιωπή της κυβέρνησης για τον Ν. 5013/2023, τον οποίο η ίδια παρουσίασε ως μία από τις σημαντικότερες θεσμικές μεταρρυθμίσεις της. Με τον νόμο αυτό θεσμοθετήθηκε το Εθνικό Σύστημα Πολυεπίπεδης Διακυβέρνησης, με στόχο τον εκσυγχρονισμό της Δημόσιας Διοίκησης, τη διοικητική αποκέντρωση, την καλύτερη συνεργασία μεταξύ κράτους, Περιφερειών και Δήμων και την ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών.

Τρία χρόνια αργότερα, όμως, το ερώτημα παραμένει αμείλικτο: τι ακριβώς εφαρμόστηκε;

-Δεν ολοκληρώθηκε το αναγκαίο κανονιστικό πλαίσιο που θα επέτρεπε την  ενεργοποίηση του νόμου.

-Δεν συγκροτήθηκαν  οι θεσμοί και οι μηχανισμοί που προβλέφθηκαν για τον συντονισμό του συστήματος.

-Δεν ολοκληρώθηκαν τα απαραίτητα ψηφιακά εργαλεία χαρτογράφησης και παρακολούθησης των αρμοδιοτήτων.

-Δεν προχώρησε ουσιαστική μεταφορά αρμοδιοτήτων, πόρων και προσωπικού προς την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

-Δεν θεσμοθετήθηκαν μόνιμοι μηχανισμοί συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών.

-Το σημαντικότερο όμως είναι ότι δεν άλλαξε το ίδιο το μοντέλο διακυβέρνησης της χώρας.

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ Πολυεπίπεδη Διακυβέρνηση προϋποθέτει διαμοιρασμό της εξουσίας, σαφή κατανομή ευθυνών και πραγματική εμπιστοσύνη προς την Αυτοδιοίκηση. Προϋποθέτει ένα κράτος που συντονίζει, συνεργάζεται και λογοδοτεί, αντί να συγκεντρώνει όλες τις αποφάσεις στο κέντρο.

ΑΝΤΙ ΓΙ ΑΥΤΟ,  το μοντέλο του «Επιτελικού Κράτους» λειτούργησε κυρίως ως μηχανισμός περαιτέρω συγκέντρωσης της εξουσίας στα Υπουργεία και στο κέντρο λήψης αποφάσεων. Η Ελλάδα εξακολουθεί να λειτουργεί με έντονα συγκεντρωτικά χαρακτηριστικά, ενώ η αρχή της επικουρικότητας παραμένει απλά πολιτική διακήρυξη και οχι διοικητική πραγματικότητα.

Το αποτέλεσμα είναι γνωστό.

♦ Οι επικαλύψεις αρμοδιοτήτων εξακολουθούν να δημιουργούν σύγχυση.

♦ Οι ευθύνες μεταφέρονται από επίπεδο σε επίπεδο κάθε φορά που προκύπτει μια κρίση.

♦ Οι Δήμοι και οι Περιφέρειες συνεχίζουν να αναλαμβάνουν νέες υποχρεώσεις χωρίς τους αναγκαίους οικονομικούς πόρους και το απαιτούμενο προσωπικό.

♦ Η διοικητική εξάρτηση της Αυτοδιοίκησης από το κεντρικό κράτος παραμένει σχεδόν απόλυτη.

♦ Και οι πολίτες εξακολουθούν να βιώνουν καθυστερήσεις, γραφειοκρατία, άνιση πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες και έντονες χωρικές ανισότητες.

♦ Η ίδια αντίφαση αποτυπώνεται και στον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ν. 5314/2026).

♦ Παρά τις διακηρύξεις περί εκσυγχρονισμού, ο νέος Κώδικας δεν συνιστά τη μεγάλη θεσμική μεταρρύθμιση που έχει ανάγκη η χώρα.

♦ Κωδικοποιεί και οργανώνει τη νομοθεσία, χωρίς όμως να επιλύει τις βαθύτερες παθογένειες της ελληνικής διοίκησης.

♦ Δεν κατοχυρώνει πραγματική οικονομική αυτοτέλεια των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

♦ Δεν επιλύει οριστικά τις αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων.

♦ Δεν θεσμοθετεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα πολυεπίπεδου συντονισμού.

♦ Δεν αντιμετωπίζει την υποστελέχωση των Δήμων.

♦ Δεν εισάγει ένα σύγχρονο πλαίσιο μητροπολιτικής διακυβέρνησης.

♦ Δεν διαμορφώνει ειδική στρατηγική για τους νησιωτικούς, ορεινούς και μειονεκτικούς Δήμους, όπου οι ανάγκες διακυβέρνησης είναι αντικειμενικά διαφορετικές.

♦ Κυρίως όμως δεν μεταβάλλει τη φιλοσοφία του διοικητικού συστήματος.

Η ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ φαίνεται να επενδύει περισσότερο στη διοικητική πειθαρχία και στη συγκέντρωση του ελέγχου παρά στη θεσμική ενδυνάμωση της Αυτοδιοίκησης και στη δημοκρατική ανασυγκρότηση του κράτους.

Και εδώ βρίσκεται η ουσία της πολιτικής διαφωνίας.

Η ΠΟΛΥΕΠΙΠΕΔΗ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ δεν είναι μια ακόμη διοικητική μεταρρύθμιση.

→Είναι η μετάβαση από το κράτος της διοικητικής πυραμίδας στο κράτος της συνεργασίας.

→ Από το υπουργοκεντρικό μοντέλο στη συνδιαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών.

→ Από τη συγκέντρωση εξουσίας στη θεσμική εμπιστοσύνη.

→ Από τη μονοκεντρική διοίκηση στη συνυπευθυνότητα όλων των επιπέδων διακυβέρνησης.

Στην Ευρώπη, αυτή η μετάβαση αποτελεί πλέον βασική προϋπόθεση για αποτελεσματικές δημόσιες πολιτικές, καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στις κρίσεις και ισχυρότερη δημοκρατική νομιμοποίηση των αποφάσεων.

Η Ελλάδα, αντίθετα, εξακολουθεί να λειτουργεί με ένα από τα πιο συγκεντρωτικά διοικητικά μοντέλα της Ευρώπης.

Ο κυβερνητικός απολογισμός αποφεύγει να απαντήσει στα κρίσιμα ερωτήματα:

♦ Γιατί η χώρα εξακολουθεί να υστερεί στην πραγματική αποκέντρωση;

♦ Γιατί οι Δήμοι δεν διαθέτουν σταθερούς ίδιους πόρους;

♦ Γιατί οι Περιφέρειες δεν έχουν αναβαθμιστεί σε πραγματικό αναπτυξιακό επίπεδο διακυβέρνησης;

♦ Γιατί η κοινωνία των πολιτών εξακολουθεί να μην συμμετέχει θεσμικά στη διαμόρφωση των δημόσιων πολιτικών;

Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ είναι προφανής.

Η πραγματική αποκέντρωση προϋποθέτει αναδιανομή ισχύος.

Και η αναδιανομή ισχύος απαιτεί πολιτική βούληση.

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ακόμη έναν νόμο για την Αυτοδιοίκηση.

Χρειάζεται ένα νέο μοντέλο διακυβέρνησης.

Ένα κράτος που να εμπιστεύεται τις Περιφέρειες, τους Δήμους και τις τοπικές κοινωνίες.

Ένα κράτος που να μοιράζεται αρμοδιότητες, πόρους και ευθύνη.

Ένα κράτος που να συνδιαμορφώνει τις δημόσιες πολιτικές με όλους τους θεσμούς και όχι να τις επιβάλλει από το κέντρο.

ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ της Πολυεπίπεδης Διακυβέρνησης.

Και αυτή είναι η μεγάλη μεταρρύθμιση που εξακολουθεί να απουσιάζει από την ελληνική δημόσια διοίκηση — παρά τις εξαγγελίες, παρά τους νόμους και, όπως απέδειξε ο ίδιος ο κυβερνητικός απολογισμός, ακόμη και από τον δημόσιο λόγο της κυβέρνησης.