ΣτΕ: «πολεοδομική σκούπα» σε ιδιοκτησίες κοντά σε ρέματα για αντιπλημμυρικά έργα

Δρόμο για την ταχύτερη εκτέλεση μεγάλων αντιπλημμυρικών έργων, ακόμη και πριν ολοκληρωθεί η συνήθως χρονοβόρα διαδικασία των απαλλοτριώσεων, ανοίγει η απόφαση 803/2026 του Συμβουλίου της Επικρατείας, η οποία αφορά τη διευθέτηση του ρέματος Κόρμπι στη Βάρη. Το Ανώτατο Ακυρωτικό έκρινε ότι, υπό αυστηρές προϋποθέσεις και με εγγυήσεις αποζημίωσης των ιδιοκτητών, μπορεί να επιτραπεί η κατάληψη των αναγκαίων ακινήτων και η έναρξη εργασιών πριν από την πλήρη συντέλεση της απαλλοτρίωσης.

Η απόφαση του ανωτάτου δικαστηρίου δημιουργεί ισχυρό νομολογιακό έρεισμα για την επιτάχυνση έργων διευθέτησης και αντιπλημμυρικής προστασίας, όταν αυτά χαρακτηρίζονται ειδικά ως γενικότερης σημασίας για την οικονομία της χώρας και ακολουθείται η εξαιρετική διαδικασία του άρθρου 7Α του Κώδικα Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων Ακινήτων ανοίγοντας παράλληλα το δρόμο για «πολεοδομική σκούπα» στις ιδιοκτησίες, που βρίσκονται κοντά σε ρέματα.

Η απόφαση αφορά το ρέμα Κόρμπι στη Βάρη

Η υπόθεση συνδέεται με το δημόσιο έργο «Διευθέτηση Ρέματος Κόρμπι από τη Λεωφόρο Βάρης–Κορωπίου μέχρι την εκβολή», στον Δήμο Βάρης–Βούλας–Βουλιαγμένης και ειδικότερα στην περιοχή της Βάρης.

Το ρέμα Κόρμπι αποτελεί βασικό αποδέκτη των ομβρίων υδάτων της ευρύτερης περιοχής και η διευθέτησή του αποσκοπεί στην αντιπλημμυρική προστασία κατοικιών, εγκαταστάσεων, οδών και άλλων υποδομών. Το έργο εκτείνεται από τη Λεωφόρο Βάρης–Κορωπίου έως το σημείο όπου το ρέμα καταλήγει στη θάλασσα.

Η ταυτοποίηση της υπόθεσης προκύπτει από τα στοιχεία της απαλλοτρίωσης, την εμπλοκή του Περιφερειακού Συμβουλίου Αττικής και την υπαγωγή του έργου στη διαδικασία του άρθρου 7Α. Το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών είχε επίσης δημοσιεύσει σχετική ειδοποίηση για την αναγκαστική απαλλοτρίωση ακινήτων που απαιτούνται για την κατασκευή του συγκεκριμένου έργου.

Η προσβαλλόμενη πράξη του Περιφερειακού Συμβουλίου

Στο επίκεντρο της δικαστικής διαφοράς βρέθηκε η απόφαση 214/2018 του Περιφερειακού Συμβουλίου Αττικής, με την οποία κηρύχθηκε αναγκαστική απαλλοτρίωση ιδιωτικών εκτάσεων που θεωρήθηκαν αναγκαίες για την κατασκευή του έργου.

Η απαλλοτρίωση κηρύχθηκε υπέρ του δημόσιου σκοπού της αντιπλημμυρικής προστασίας και συνδέθηκε με ειδική πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου, η οποία χαρακτήρισε το έργο ως «γενικότερης σημασίας για την οικονομία της χώρας».

Με τον χαρακτηρισμό αυτό ενεργοποιήθηκε το άρθρο 7Α του Κώδικα Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων. Η διάταξη προβλέπει μια εξαιρετική και ταχύτερη διαδικασία, μέσω της οποίας το αρμόδιο δικαστήριο μπορεί να επιτρέψει την πραγματοποίηση εργασιών σε ένα απαλλοτριούμενο ακίνητο πριν ολοκληρωθεί τυπικά η απαλλοτρίωση.

Εργασίες πριν από την πλήρη συντέλεση της απαλλοτρίωσης

Το βασικό ζήτημα που εξέτασε το ΣτΕ ήταν εάν η πρόωρη κατάληψη ενός ακινήτου, πριν καταβληθεί ολόκληρη η αποζημίωση και πριν συντελεστεί η απαλλοτρίωση, παραβιάζει τη συνταγματική προστασία της ιδιοκτησίας.

Το Δικαστήριο έκρινε ότι η διαδικασία είναι συνταγματικά επιτρεπτή. Επισήμανε ότι στόχος του άρθρου 7Α είναι να διευκολυνθεί η ταχύτερη εκτέλεση έργων με ευρύτερη εθνική, κοινωνική και οικονομική σημασία, ώστε κρίσιμες υποδομές να μην παραμένουν επί μακρόν εγκλωβισμένες στις διαδικασίες καθορισμού και καταβολής των αποζημιώσεων.

Η επιτάχυνση, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η Διοίκηση μπορεί να εισέρχεται ελεύθερα σε ιδιωτικές περιουσίες. Απαιτείται προηγούμενη δικαστική απόφαση, καταβολή εύλογου μέρους της αποζημίωσης πριν από την κατάληψη και παροχή πλήρους εγγύησης για την καταβολή του υπολοίπου.

Νόμιμος ο χαρακτηρισμός από το Υπουργικό Συμβούλιο

Οι προσφεύγοντες υποστήριξαν ότι ο χαρακτηρισμός ενός έργου ως «γενικότερης σημασίας για την οικονομία» θα έπρεπε να γίνεται με νόμο και όχι με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου.

Το ΣτΕ απέρριψε τον ισχυρισμό. Έκρινε ότι δεν αντίκειται στο άρθρο 17 του Συντάγματος η ανάθεση της σχετικής αρμοδιότητας στο Υπουργικό Συμβούλιο, το οποίο αποτελεί το ανώτατο συλλογικό όργανο της εκτελεστικής εξουσίας και διαθέτει, κατά το Δικαστήριο, τη μεγαλύτερη δυνατή πολιτική και θεσμική νομιμοποίηση για μια τέτοια κρίση.

Στην ειδική πράξη αναφερόταν ρητά ότι το έργο του ρέματος υπάγεται στη διαδικασία του άρθρου 7Α και εξουσιοδοτούνταν το αρμόδιο όργανο, δηλαδή το Περιφερειακό Συμβούλιο Αττικής, να προχωρήσει στην κήρυξη της απαλλοτρίωσης.

Επαρκώς αιτιολογημένη η αναγκαιότητα

Το ΣτΕ εξέτασε και εάν ήταν πραγματικά αναγκαία η απαλλοτρίωση των συγκεκριμένων εκτάσεων. Έκρινε ότι, εφόσον η Διοίκηση είχε διαπιστώσει ότι τα επίδικα ακίνητα απαιτούνταν για την κατασκευή και λειτουργία του έργου, η πράξη ήταν νομίμως και επαρκώς αιτιολογημένη.

Το Δικαστήριο δεν υποκαθιστά την τεχνική κρίση της Διοίκησης ως προς τον ακριβή σχεδιασμό του αντιπλημμυρικού έργου, παρά μόνο ελέγχει εάν η επιλογή είναι προδήλως αυθαίρετη, εάν υπηρετεί τον δηλωμένο δημόσιο σκοπό και εάν τηρήθηκε η νόμιμη διαδικασία.

Η αίτηση ακύρωσης απορρίφθηκε και επιβεβαιώθηκε η νομιμότητα της απαλλοτρίωσης για τη διευθέτηση του ρέματος Κόρμπι.

Απόφαση-οδηγός, αλλά όχι λευκή επιταγή

Η απόφαση 803/2026 μπορεί να αξιοποιηθεί ως νομολογιακός οδηγός και σε άλλα μεγάλα αντιπλημμυρικά έργα που απαιτούν απαλλοτριώσεις ιδιοκτησιών μέσα ή δίπλα στις ζώνες επέμβασης των ρεμάτων. Επιτρέπει στη Διοίκηση να παρακάμπτει την αναμονή για την πλήρη ολοκλήρωση της αποζημιωτικής διαδικασίας, όχι όμως να παρακάμπτει την ίδια την αποζημίωση ή τον δικαστικό έλεγχο.

Δεν οδηγεί αυτομάτως σε κατεδαφίσεις κτισμάτων ούτε καθιστά απαλλοτριωτέα όλα τα ακίνητα που βρίσκονται πλησίον ρεμάτων. Κάθε έργο χρειάζεται εγκεκριμένο σχεδιασμό, προσδιορισμένη ζώνη κατάληψης, ειδική κήρυξη απαλλοτρίωσης, αιτιολόγηση της αναγκαιότητας και τήρηση των εγγυήσεων υπέρ των ιδιοκτητών.

Από τη νέα απόφαση του ΣτΕ προκύπτει ότι: όταν ένα αντιπλημμυρικό έργο έχει αναγνωριστεί ως ιδιαίτερα σημαντικό, η προστασία της ιδιοκτησίας δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως λόγος απεριόριστης καθυστέρησης, υπό την απαραίτητη προϋπόθεση ότι οι ιδιοκτήτες αποζημιώνονται πλήρως και με δικαστικές εγγυήσεις.