Αρχαιολογικός νόμος: τα κενά εφαρμογής του, που γεμίζουν τις πόλεις ερείπια

Του Γιώργου Μαδεμοχωρίτη, Αρχιτέκτονα dplg

gmadestudio@gmail.com

Ο Αρχαιολογικός Νόμος σωστά επιβάλει  την προστασία και τις διαδικασίες για την προστασία των στοιχείων της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, φυσικής και ανθρωπογενούς. Για την προστασία των στοιχείων της ανθρωπογενούς κληρονομιάς, όπως τα στοιχεία που έχουν σχέση με την αρχιτεκτονική και το υφιστάμενο ή εναπομείναν κτηριακό απόθεμα, προβλέπονται  τρόποι και διαδικασίες επεμβάσεων με σκοπό την διάσωση, την ανάδειξή και  την αξιοποίησή τους σύμφωνα με την συνταγματική επιταγή στα πλαίσια της «αειφορίας». Όμως η  επί εικοσαετία και πλέον εφαρμογή του Αρχαιολογικού Νόμου από τις υπηρεσίες του ΥΠΟΑ, αποδεικνύεται ιδιαίτερα προβληματική και ως προς τις διαδικασίες και ως προς τα αποτελέσματα.

Μνημείο, ερείπιο στα Εξάρχεια,  25 χρόνια περιμένουμε …

ΟΙ ΠΟΛΕΙΣ ΓΕΜΙΖΟΥΝ ΕΡΕΙΠΙΑ – ΑΜΕΣΗ ΑΝΑΓΚΗ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗΣ  ΚΑΙ ΕΞΟΡΘΟΛΟΓΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΝΟΜΟΥ

Σήμερα είναι κοινή διαπίστωση ότι: 

→η χώρα και ιδιαίτερα οι μεγάλες πόλεις έχουν γεμίσει με εγκαταλελειμμένα ακατοίκητα πολλές φορές αξιόλογα κτίρια, με ερειπωμένα κτίρια με υπολείμματα ερειπίων και κάποιες περίεργες  αλάνες. Όλα αυτά είναι σημεία προβληματικά στον αστικό ιστό και ως προς την χρήση και ως προς την υγεία και κυρίως ως προς  την υλοποίηση κάθε πολεοδομικού σχεδιασμού, εμποδίζοντας τον νομοτελειακό μετασχηματισμό των πόλεων. Είναι  στοιχεία προβληματικά, που χωρίς κρατική μερίμνα θα καταλήξουν «σκουπιδότοποι».

→σε πολλούς προστατευόμενους οικισμούς  επικρατεί η επανάληψη και ο μιμητισμός και δεν υπάρχουν στοιχεία που τους συνδέουν με το σήμερα με αποτέλεσμα αυθαίρετες επεμβάσεις.

→ σε περιοχές που χαρακτηρίζονται «ιστορικοί τόποι» δεν ορίζονται τα στοιχεία που αναδεικνύουν τον λόγο προστασίας τους.

→ η γραφειοκρατία προκαλεί τεράστιες καθυστερήσεις στους απαιτούμενους τυπικούς ελέγχους για τις νέες οικοδομές σε μη χαρακτηρισμένες περιοχές.

→ η ασάφεια, η αδυναμία συνεννόησης και εμπλοκή αρμοδιοτήτων (η αρχαιολογία καθορίζει τα ύψη των νέων οικοδομών!!!) των σχετικών υπηρεσιών σε περιπτώσεις χαρακτηρισμένων περιοχών ή ιδιοκτησιών με αποτέλεσμα τεράστιες καθυστερήσεις στην έκδοση αποφάσεων.

→ η ασύμβατη έως και ανταγωνιστική σχέση  με το ΥΠΕΝ, ως προς τις αρμοδιότητες.

→ η άρνηση υιοθέτησης των νέων ψηφιακών δυνατοτήτων της εποχής μας στα υποβαλλόμενα θέματα.

Αυτή η κατάσταση δεν οφείλεται σε  προβληματικούς υπαλλήλους, είναι συνέπεια κενών του Αρχαιολογικού Νόμου, των διαδικασιών που ακολουθούνται από τις υπηρεσίες και της ανάλογα διαμορφωμένης  δομής του ΥΠΟΑ.

Ο Αρχαιολογικός Νόμος χαρακτηρίζεται ως μια προσπάθεια ολιστικής αντιμετώπισης της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Καθορίζει διαδικασίες χαρακτηρισμού και επεμβάσεων με «οριζόντιο τρόπο» ελαχιστοποιώντας ή υποβαθμίζοντας την επιστημονική τεκμηρίωση, προσπαθεί να λειτουργεί με ασάφεια ως «υπέρτατη αρχή».

Με την λογική αυτή, της οριζόντιας εφαρμογής του, η κάθε προσέγγιση ακολουθεί ένα πρωτόκολλο και καθίσταται μια τυπική διαδικασία, που δεν έχει ανάγκη ανάλογης επιστημονικής τεκμηρίωσης ούτε χρειάζεται να γίνεται από υπαλλήλους που κατέχουν το απαραίτητο γνωστικό αντικείμενο για το εξεταζόμενο θέμα.

Θέματα που απαιτούν επιστήμονες εξειδικευμένους στην οικοδομική, την ιστορία της αρχιτεκτονικής, την συντήρηση, την αποκατάσταση μνημείων, την ένταξη και ενσωμάτωση των κατασκευών στο περιβάλλον, κρίνονται και αποφασίζονται από εξαίρετους μεν υπαλλήλους αλλά με γνωστικό αντικείμενο την «έρευνα και ανασκαφή» και την ιστορική καταγραφή»!!!

Είναι φυσικό αυτά τα ίδια άτομα, του μη κατάλληλου γνωστικού αντικειμένου ή της σχετικής εμπειρίας, να μην έχουν την αίσθηση του χρόνου, με την θρησκευτική προσέγγιση της αιωνιότητας…, και των  καθυστερήσεων  στην μελέτη και  εκτέλεση ενός έργου και να μην κατανοούν ότι η μη έγκαιρη εκτέλεση ενός έργου οδηγεί στην ακύρωσή του και την οικονομική καταστροφή του ιδιοκτήτη.

Στο ίδιο περιβάλλον δυστυχώς  η ίδια υπηρεσία  και οι λειτουργοί της  εμπλέκουν  τις έννοιες «αρχαιολογικός χώρος» και περιοχή «αρχαιολογικής προστασίας ή ελέγχου», με αποτέλεσμα πολλαπλές  και επικαλυπτόμενες εγκρίσεις για το ίδιο θέμα με χρονική διαφορά άνω του εξαμήνου!

Ρόδος αρχαιολογικός χώρος….

Αποτέλεσμα αυτής της πραγματικότητας είναι να υιοθετούμε για οικονομία χρόνου αποφάσεις που ωθούν στην επανάληψη, τον μιμητισμό, τον λαϊκισμό, την ρομαντική άποψη  ότι κάθε παλαιό είναι καλό ή και τον εθνικισμό ακόμα, αρνούμενες να αποδεχτούν και να κατανοήσουν νέες προτάσεις και την έννοια  της «αειφορίας» και τον ελεγχόμενο μετασχηματισμό.

Απόψεις και αποφάσεις και χρονοβόρες διαδικασίες, που κάποιες  φορές τις εκμεταλλεύονται συλλογικότητες και επιχειρηματικά σχήματα για να διαμορφώσουν τις αξίες γης.

Κτίσματα παλιά, χωρίς κανένα ενδιαφέρον, ερείπια που ξέρουμε ότι δεν υπάρχει ρεαλιστικά  δυνατότητα αποκατάστασης, σύγχρονες αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις ακολουθούν την ίδια μεθοδολογία κρίσης με περιπτώσεις κτισμάτων και περιοχών που πρέπει να προστατευτούν ή αρχιτεκτονικές προσεγγίσεις που πρέπει να απορριφθούν.

Αποφάσεις που αρνούνται να αποδεχτούν ότι «η αρχιτεκτονική δημιουργία του σήμερα είναι πολιτιστική κληρονομιά του αύριο».

Είναι αναμενόμενο λοιπόν, να έχουμε τέτοιες προσεγγίσεις επειδή αυτοί που ασχολούνται δεν πάντα έχουν το γνωστικό αντικείμενο αλλά λειτουργούν με την νοοτροπία  της «υπέρτατης αρχής» και του πρωτοκόλλου που προβλέπει  ο νόμος.

Ευτυχώς το πρόβλημα μειώνεται και επικρατεί η επιστημονική τεκμηρίωση η εμπειρία  και ορθολογισμός,  όσο ανεβαίνουμε επίπεδο κρίσης (κεντρικά συμβούλια κλπ).

ΓΙΑ ΤΟ ΑΥΡΙΟ

Θα ασχοληθούμε με κενά και ασάφειες του Αρχαιολογικού Νόμου, που έχουν σχέση με την προστασία  της Αρχιτεκτονικής κληρονομιάς και την ένταξη και ενσωμάτωση των κτιριακών κατασκευών στο περιβάλλον.

Το σημαντικότερο κενό του νόμου είναι η παντελής έλλειψη αναφοράς στις υποχρεώσεις του κράτους για την συμμετοχή του στις ενέργειες προστασίας μνημείων και περιοχών. Είναι περίεργο ότι παρακάμπτει συνταγματικές υποχρεώσεις που περιγράφονται στην ενσωματωμένη στην Ελληνική νομοθεσία «Σύμβαση της Γρανάδας». Ο Νόμος αντίθετα περιγράφει αναλυτικά  και εξαντλητικά τις υποχρεώσεις των πολιτών με διατάξεις που αιτιολογούν την νοοτροπία της «υπέρτατης αρχής» .

Αν ο Νόμος περιελάβανε  τις σχετικές διατάξεις για τις υποχρεώσεις του κράτους θα ήταν διαφορετική η δομή των υπηρεσιών του ΥΠΟΑ, της στελέχωσής των  και όλων των διαδικασιών.

Προφανώς δεν έγινε από άγνοια, είναι μια πολιτική εξισορροπητική επιλογή  ή πολιτικών συμβιβασμών της εποχής.

Ίσως είναι πλέον απαραίτητο να κριθεί και συνταγματικότητα  διατάξεων του Αρχαιολογικού Νόμου, όπως αντίστοιχα κρίθηκαν πρόσφατα και διατάξεις του ΝΟΚ.

Πρόβλημα δημιουργεί ο εν δυνάμει χαρακτηρισμός ως μνημεία των κατασκευών της εκάστοτε τελευταίας εκατονταετίας. Μια κυλιόμενη ημερομηνία και μάλιστα βάθους 100 ετών, δημιουργεί γραφειοκρατία, ασάφεια και μεθοδεύσεις. Δεν απέχουμε πολύ από το να θεωρήσουμε σε λίγα χρόνια ως  εν «δυνάμει μνημεία» τα πρόσφατα ρυθμισμένα αυθαίρετα.

Η κυλιόμενη προσέγγιση των 100 ετών δεν μπορεί να τεκμηριωθεί επιστημονικά, βασίζεται σε αναμνήσεις και στην άποψη ότι είναι παλιό είναι συλλήβδην και ενδιαφέρον.

Είναι μια οριζόντια ρύθμιση που δημιουργεί προβλήματα όταν εφαρμόζεται από μη επιστημονικά  αρμόδιους και συμβάλει στην «ανασφάλεια δικαίου».

Θα ήταν προτιμότερο να καθοριστεί μια συγκεκριμένη ημερομηνία, όπως άλλωστε ορίζονται για τα αρχαία, τα βυζαντινά κλπ.

Ο νόμος προβλέπει  γνωμοδότηση (έγκριση) για επεμβάσεις στα μνημεία και το περιβάλλον τους  εντός τριμήνου από την υποβολή του αιτήματος. Η προθεσμία αυτή δεν τηρείται για λόγους που έχουν σχέση με την στελέχωση ή την λειτουργία των υπηρεσιών, πρέπει να αναπροσαρμοστεί και προβλεφθεί χρονικό όριο «αυτοδίκαιας» έγκρισης.

Μεγάλο πρόβλημα υπάρχει και στο θέμα των Χωρικών Ρυθμίσεων και Οριοθετήσεων οικισμών και περιοχών. Οι προσωρινές οριοθετήσεις αρχαιολογικών χώρων πρέπει να έχουν σαφές χρονικό περιθώριο για την  έκδοση απόφασης οριστικής οριοθέτησης.

Αντίστοιχο πρόβλημα υπάρχει και με προστατευόμενους οικισμούς. Στις περιπτώσεις αυτές δεν έχουμε σαφή περιγραφή του προστατευόμενου αγαθού (πχ ιστορικούς τόπους).

Οι περιοχές αυτές ελέγχονται από τα θεσμοθετημένα Συμβούλια Αρχιτεκτονικής, αρμόδια για την ένταξη, ενσωμάτωση των κατασκευών στο περιβάλλον συγκροτούμενα από τους έχοντες το γνωστικό αντικείμενο αρχιτέκτονες.

Θα μπορούσαν οι υπηρεσίες του ΥΠΟΑ να θεσμοθετήσουν κανόνες ή στοιχεία για την προστασία του συγκεκριμένου αγαθού και αυτά να λαμβάνονται υπόψιν από τα Συμβούλια Αρχιτεκτονικής. Δυστυχώς ελάχιστες περιπτώσεις έχουμε θεσμοθετημένων κανόνων, αλλά συνεχώς έχουμε προσωπικές απόψεις αναρμόδιων επιστημονικά, υπαλλήλων που επιβάλλονται με την λογική της «υπέρτατης αρχής».

Το γεγονός αυτό είναι θέμα δημοκρατίας και επιπλέον  δημιουργεί δεοντολογικά προβλήματα προς μία επαγγελματική ομάδα, αυτή των αρχιτεκτόνων, την μόνη που έχει το επαγγελματικό δικαίωμα να κρίνει.

Είναι δύσκολο αυτή την συμπεριφορά να την επιβαρύνεται ο κάθε πολίτης και οφείλουν τα δύο αρμόδια υπουργεία ΥΠΠΟ και ΥΠΕΝ να παρακάμψουν τις μεταξύ τους ιεραρχικές διαφορές, να οργανώσουν τις υπηρεσίες τους και να βρουν λύσεις που εξυπηρετούν τούς πολίτες, προστατεύουν τον πολιτισμό και συμβάλλουν στην ανάπτυξη.

♦ Η ύπαρξη των μνημείων και η καταγραφή τους είναι αντικειμενικό γεγονός

♦ Η αξιολόγησή τους είναι θέμα επιστημονικής τεκμηρίωσης

♦ Η διαχείρισή τους είναι πολιτική επιλογή.

Έχω την αίσθηση ότι οι υπουργοί κατανοούν το πρόβλημα και θέλουν να το λύσουν, αρκεί να τροποποιήσουν  τις υφιστάμενες δομές τους, να πείσουν τους υπαλλήλους  και να τους  θωρακίσουν με βελτιώσεις του Νόμου.

Όσο δεν γίνεται αυτό οι πόλεις θα γεμίζουν με ΕΡΕΙΠΙΑ  και τα αυθαίρετα θα συνεχίζουν !!!