Φίλιππος Βασιλείου: στη μνήμη του μηχανικού, που «δεν έκατσε ποτέ φρόνιμος»
ΕιδήσειςΈργαΟικονομίαΠεριβάλλονΠολεοδομίαΥποδομέςΧρήμα 8 Σεπτεμβρίου 2025 Αργύρης
Γράφει η Χαρά Γιαννούλη – Βασιλείου
Αφιέρωμα μνήμης: Συμπληρώνονται έξι μηνές από τις 10 του Μάρτη 2025, που έφυγε από τη ζωή ο Πολιτικός Μηχανικός Φίλιππος Βασιλείου. Υπήρξε από τους κορυφαίους μηχανικούς της γενιάς του. Μελέτησε ή κατασκεύασε εκατοντάδες έργα που καλύπτουν σχεδόν το σύνολο του εύρους του αντικειμένου του Πολιτικού Μηχανικού. Συχνά αναλάμβανε έργα που άλλοι αρνούνταν, προσπαθώντας να αυτοσχεδιάζει, να χαράζει δικό του μονοπάτι και να δίνει πρωτότυπες λύσεις εκτός κανονισμών αλλά εντός κανόνων της επιστήμης.
Με πατέρα Μακρονησιώτη, παρά το έμφυτο ταλέντο του στη Μηχανική, επέλεξε να ζει από τη δουλειά του και να μην αξιοποιήσει τις ευκαιρίες κοινωνικής εκτόξευσης που δίνονταν σε αυτή τη γενιά των μηχανικών. Είχε συνείδηση ότι ο άλλος δρόμος μοιραία θα οδηγούσε στην εξαγορά και στην ενσωμάτωση –και αν μη τι άλλο αυτό δε θα ταίριαζε στον χαρακτήρα του.
Γεννήθηκε το 1941. Καταγόταν από οικογένεια κτηνοτρόφων της Γκρίμπιανης Ιωαννίνων –και ήταν περήφανος για αυτό. Πήγε σχολείο στη Λάρισα και στα Γιάννενα, αλλά τελείωσε το 2οΓυμνάσιο Αθήνας, όπου κατέβηκε για να παρακολουθήσει φροντιστήριο για τις εισαγωγικές εξετάσεις. Αποφοίτησε από τη σχολή Πολιτικών Μηχανικών του ΑΠΘ το 1964. Μετά τη στρατιωτική του θητεία, μετανάστευσε στη Γαλλία, όπου σε ηλικία 26 ετών μελέτησε σειρά εντυπωσιακών έργων, όπως το στάδιο Parcdes Princes (μετέπειτα έδρα της PSG), καθώς και κομμάτι του υπόγειου τμήματος του περιφερειακού δακτυλίου του Παρισίου.
Με την επιστροφή του στην Ελλάδα, ακολούθησε 48χρονη επαγγελματική πορεία, η οποία σταμάτησε μόνο όταν σοβαρά προβλήματα υγείας δεν του επέτρεπαν να συνεχίσει. Χαρακτηριστικά χαλκέντερος και ακάματος, μελέτησε, κατασκεύασε ή ενίσχυσε εκατοντάδες γέφυρες, κατοικίες, κτίρια γραφείων, νοσοκομεία, σχολεία, πολιτιστικά κέντρα, εκκλησίες, καθώς και υδραυλικά έργα. Βελτίωσε τη φέρουσα ικανότητα της γέφυρας του Ισθμού με προένταση στη σιδηροκατασκευή. Επισκεύασε με πρωτότυπες μέθοδες δεκάδες κτίρια που είχαν πληγεί από σεισμούς. Μελέτησε και εκτέλεσε την πρώτη στην Ελλάδα μεταφορά γέφυρας σε νέα θέση (γέφυρα Ματσουκίου, 1985) καθώς και τη μοναδική μέχρι τώρα μεταφορά λίθινου γεφυριού. Συμμετείχε στη μελέτη του Master Planτου Μετρό της Αθήνας.
Στα έργα που εκτελούσε συχνά δούλευε ο ίδιος με τα χέρια του, έκανε βαριές οικοδομικές δουλειές –όχι από εργατίστικη αντίληψη, αλλά γιατί του άρεσε και γνήσια το θεωρούσε κομμάτι της δουλειάς. Διασκέδαζε όταν στο εργοτάξιο οι επισκέπτες ζητούσαν «τον μηχανικό» και δεν πίστευαν ότι τον είχαν μπροστά τους, σκονισμένο και μέσα στις λάσπες. Ήθελε να τον εκτιμούν από τα αποτελέσματα της δουλειάς που είχε κάνει ο ίδιος –και όχι κάποιος άλλος.
Παρόλο που δεν επεδίωξε ποτέ να διευθύνει κάποιο πολυμελές τεχνικό γραφείο, κατά καιρούς διάφοροι νέοι μηχανικοί μαθήτευσαν κοντά του. Οι ίδιοι αναφέρουν ότι αυτή η μαθητεία τούς διαμόρφωσε ως μηχανικούς, καθώς με χαρά μοιράζονταν την πείρα του.
Δε διοχέτευσε τη δημιουργικότητά του μόνον στην κατασκευή. Ίσως επειδή δεν του άρεσαν αυτά που έβρισκε έτοιμα στην αγορά τη δεκαετία του 1970, ασχολήθηκε με τον σχεδιασμό παιδικών παιχνιδιών που προάγουν το ενδιαφέρον για τη φυσική επιστήμη (μηχανισμοί για αλλαγές μορφών κίνησης,παιχνίδια σχετικά με τον μαγνητισμό κ.ά.).
Ο Φ. Βασιλείου, άνθρωπος της καθημερινής δημιουργικής παραγωγικής εργασίας, δεν έκατσε ποτέ φρόνιμος. Δε διαμορφώθηκε μόνο από την ανέχεια που βίωνε κάθε οικογένεια εξορίστου τη δεκαετία του 1940 ή μόνο από την απλοϊκή αλλά ολόσωστη ανάλυση του αντάρτη του ΕΛΑΣ πατέρα του, ότι «Καπιταλισμός είναι το σύστημα που οδηγεί τα τρένα στην Βραζιλία να καίνε καφέ για να πέσουν οι τιμές του» –και το 1950 δεν ήταν αυτονόητο ότι θα υπάρχει καφές στο σπίτι. Καθοριστική για τη συγκρότησή του ήταν η εμβληματική αδικία του 20ού αιώνα στην Ελλάδα, ότι στη φυλακή, στα ξερονήσια και στην προσφυγιά δεν πήγαν οι συνεργάτες των Γερμανών, αλλά οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, ο πατέρας του και οι θείοι του, στους οποίους ο αμερικάνικος ιμπεριαλισμός στέρησε το όνειρο για μια νέα «Λαοκρατική Ελλάδα», που θα αξιοποιούσε όλες τις δημιουργικές παραγωγικές δυνάμεις της εργασίας και όλους τους πλούσιους πλουτοπαραγωγικούς πόρους της χώρας μας.
Με αυτήν την κληρονομία πορεύτηκε με τους δικούς του όρους. Κατά τη διάρκεια της χούντας μετέφερε εκρηκτικά κρυμμένα στα λάστιχα του αυτοκινήτου του από το Παρίσι στην Ελλάδα, χωρίς να αναρωτιέται ιδιαίτερα ποια οργάνωση βοηθά. Αρχές του 1973 το γραφείο του αποτέλεσε το σημείο συνάντησης των «ανησύχων» που οργάνωσαν με επιτυχία την «ανακατάληψη» του Διοικητικού Συμβουλίου του Συλλόγου Πολιτικών Μηχανικών από τα χέρια των διορισμένων διοικήσεων της χούντας. Στη Μεταπολίτευση δραστηριοποιήθηκε για ένα διάστημα ως μέλος του ΚΚΕ. Έπειτα, συνέβαλε καθοριστικά στην ανέγερση των πρώτων ιδιόκτητων Γραφείων του ΚΚΕ στον Περισσό ως μελετητής και επιβλέπων για το μεγαλύτερο κομμάτι ενός έργου για το οποίο ήταν πάντα περήφανος και τη συμμετοχή του στο οποίο αισθανόταν ως καθήκον.
Παράλληλα, θεώρησε ως υποχρέωσή του να δημοσιοποιήσει συγκεκριμένα στοιχεία που καταδείκνυαν πώς πλούτιζαν οι μεγαλοεργολάβοι, να συγκρουστεί μαζί τους και όχι να τους προσεταιριστεί για να απομυζούν μαζί το δημόσιο χρήμα και τα πακέτα της ΕΕ, δηλαδή τον ιδρώτα του ελληνικού λαού. Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 2000, με την αρθρογραφία του στο «Αντί», στον «Ριζοσπάστη», στον «Ελεύθερο Τύπο», στο «Βήμα» και στην «Ελευθεροτυπία» ανέδειξε τον αποικιοκρατικό χαρακτήρα των συμβάσεων των γνωστότερων από τα λεγόμενα «μεγάλα έργα».
Από μια άποψη, έδρασε ως «Μάρτυρας Δημοσίου Συμφέροντος» (whistleblower) προτού καθιερωθεί ο όρος, μιας και αποκάλυψε τις μέθοδες που χρησιμοποιούσαν όλες οι μεγάλες εργοληπτικές εταιρίες για να πολλαπλασιάσουν την αρχικά συμφωνηθείσα αμοιβή τους και να υπερτιμολογήσουν τα έργα. Είχε τονίσει στην αρθρογραφία του, η οποία αποτελεί ένα μικρό ντοκουμέντο για την ιστορία των Δημόσιων Έργων της Μεταπολίτευσης, πως η ιεράρχηση των έργων αλλά και οι υπερτιμολογήσεις εκατοντάδων δις δραχμών ή η δήθεν αυτοχρηματοδότηση (ΣΔΙΤ) του Μετρό της Αθήνας, της Γέφυρας Ρίου-Αντιρρίου, της Ιονίας Οδού, του Αεροδρομίου των Σπάτων, των Ολυμπιακών Έργων θα οδηγούσαν σύντομα στην πτώχευση και στον υπερδανεισμό της χώρας. Τόνιζε ότι το μαύρο χρήμα που κυκλοφόρησε τότε δεν ήταν μόνο ποινικό αδίκημα, αλλά και απειλή για τη Δημοκρατία στη χώρα μας, μέσο υποδούλωσης και εξάρτησής μας από τους ξένους.
Αν «πολιτισμός είναι η συμπεριφορά και η έκφραση του ανθρώπου όταν τα έχει χάσει όλα, έχει απωλέσει τη μνήμη και τη συνείδηση του», ίσως αξίζει μια χαρακτηριστική αναφορά στα τελευταία χρόνια της ζωής του Φ. Βασιλείου, όταν έπασχε από άνοια. Σε κάποια φάση της εξέλιξης της νόσου είχε πλέον πρακτικά αποσυρθεί από το «ταπεινό περιβάλλον», όμως θυμόταν αυτολεξεί και παρέθετε εξαιρετικά χαρούμενος το εξής απόσπασμα από την απολογία του Μπελογιάννη, το οποίο φαίνεται να ήταν χαραγμένο μέσα του: «Αγωνιζόμαστε για να ξημερώσουν στη χώρα μας καλύτερες μέρες χωρίς πείνα και πόλεμο. Για τον σκοπό αυτό αγωνιζόμαστε και όταν χρειαστεί θυσιάζουμε και τη ζωή μας».
Ο τεχνικός κόσμος, οι συνεργάτες, οι φίλοι και οικογένειά του θα θυμάται τον Φίλιππο Βασιλείου ως έναν επιστήμονα-τεχνικό παθιασμένο με τη δουλειά του, που με εξόχως συγκρουσιακό αλλά συνάμα αποδεικτικό λόγο αντιμαχόταν τα συμφέροντα των ντόπιων και ξένων μεγαλοεργολάβων, που αρνήθηκε πολλάκις να περάσει στη μεριά των καρχαριών και των παρασίτων, έχοντας πάντα κατά νου μια Ελλάδα της δουλειάς, της λευτεριάς και της προκοπής του λαού.
Η σύζυγός του,
Χαρά Γιαννούλη – Βασιλείου
