Πανεπιστήμια: προτάσεις για νέο ακαδημαϊκό χάρτη και σπουδές

Του Νίκου Ηλιάδη, μέλους του Δ.Σ. ΠΕΤΟΜ ΤΕΕ

Το κείμενο πραγματεύεται την αδήριτη ανάγκη για έναν εκ βάθρων ανασχεδιασμό της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, προκειμένου το δημόσιο πανεπιστήμιο να επιβιώσει και να ανταποκριθεί στον επερχόμενο ανταγωνισμό με τα μη κρατικά/ιδιωτικά πανεπιστήμια (ν. 5094/2024).

Η διατήρηση ενός απαρχαιωμένου μονοπωλίου παράγει τεράστιο αναπτυξιακό, οικονομικό και κοινωνικό κόστος για τη χώρα.

Η αναγκαιότητα της Συνθήκης της Μπολόνια και η στρέβλωση των σχολών αιχμής

Η Ελλάδα υπέγραψε τη Συνθήκη της Μπολόνια το 1999, αλλά μέχρι σήμερα αρνείται να εφαρμόσει τη θεμελιώδη δομή τριών κύκλων σπουδών (Bachelor – Master – Ph.D. / 3–5–8).

Πολυτεχνεία και Μηχανικοί: Στις δυτικές χώρες, οι μηχανικοί εργάζονται με Bachelor, κατασκευάζοντας μεγάλα έργα σε οργανωμένες εταιρείες, ακόμη και ουρανοξύστες. Στην Ελλάδα, τα Πολυτεχνεία αρνούνται τη διάσπαση των σπουδών σε κύκλους, από φόβο απώλειας οργανικών θέσεων ΔΕΠ.

Αντ’ αυτού, θεσμοθετήθηκε το «Integrated Master» (πενταετείς σπουδές), μετατρέποντας τους μηχανικούς σε «ιδιοκτήτες της ευθύνης» για γραφειοκρατικές μικροεργασίες (αυθαίρετα, πιστοποιητικά, μικροκατασκευές), ενώ οι μεγάλες κατασκευές ανατίθενται σε ξένες εταιρείες με μηχανικούς που διαθέτουν Bachelor.

Σχολές Αιχμής (Νομική, Ιατρική) και Εκπαίδευση: Οι νομικές σχολές εγκλωβίζονται σε μια αχανή εγχώρια πολυνομία, ενώ τα μη κρατικά παραρτήματα θα εστιάσουν στο διεθνοποιημένο δίκαιο.

Οι Έλληνες ιατροί, παρά το υψηλό τους επίπεδο, αντιμετωπίζουν δομικά εμπόδια διεθνούς αναγνώρισης (π.χ. στις ΗΠΑ).

Στον τομέα των εκπαιδευτικών, απουσιάζει εντελώς η εκπαίδευση στα παιδαγωγικά πριν από τον διορισμό, καθώς και η αντικειμενική αξιολόγηση.

Επιπλέον, τα ελληνικά προγράμματα περιέχουν «διογκωμένο λίπος» πιστωτικών μονάδων (credits) για τη διατήρηση θέσεων προσωπικού, παράγοντας χαμηλότερο εκπαιδευτικό αποτέλεσμα σε σχέση με το εξωτερικό.

Τμήματα χαμηλής ζήτησης και εισαγωγικές εξετάσεις

Υπάρχει πληθώρα τμημάτων με μηδενικό ενδιαφέρον υποψηφίων. Τα μη κρατικά πανεπιστήμια δεν πρόκειται να ανταγωνιστούν τα αντικείμενά τους, αλλά τις σχολές αιχμής.

Πανελλαδικές εξετάσεις

Έχουν ουσιαστικά καταργηθεί για τις σχολές χαμηλής ζήτησης, παραμένοντας ένα ψυχοφθόρο σύστημα συντήρησης της παραπαιδείας, σε αντίθεση με τα διεθνή αυτόνομα πανεπιστήμια, που επιλέγουν φοιτητές με δικά τους αντικειμενικά κριτήρια.

Διεθνείς κατατάξεις και το θεσμικό παράδοξο της ΕΘΑΑΕ

Στην παγκόσμια κατάταξη Times Higher Education, από 3.000 πανεπιστήμια για το 2026, τα ελληνικά πανεπιστήμια βρίσκονται σε χαμηλές θέσεις (ΕΚΠΑ στις θέσεις 401–500, ΑΠΘ και ΕΜΠ στις θέσεις 801–1.000), απέχοντας από τα κορυφαία αγγλοσαξονικά και ευρωπαϊκά ιδρύματα.

Η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ) λειτουργεί σε καθεστώς σύγκρουσης συμφερόντων (conflict of interest):

• Πιστοποιεί τα δημόσια ιδρύματα όχι βάσει των ευρωπαϊκών προτύπων της Μπολόνια (ENQA/ESG), αλλά βάσει της ελληνικής νομοθεσίας.

• Στελεχώνεται από εγχώριους καθηγητές δημόσιων πανεπιστημίων, ενώ καλείται να αξιολογήσει τα ανταγωνιστικά μη κρατικά πανεπιστήμια.

• Η ανάθεση του ελέγχου των κτιριακών εγκαταστάσεων των μη κρατικών πανεπιστημίων στον ΕΟΠΠΕΠ, φορέα που εποπτεύει ΙΕΚ/ΣΑΕΚ και φροντιστήρια, υποβαθμίζει τη μεταρρύθμιση.

Το αμερικανικό μοντέλο (CHEA) έναντι του ελληνικού κρατισμού

Στις ΗΠΑ, ο ανεξάρτητος οργανισμός CHEA πιστοποιεί τα πανεπιστήμια βάσει ουσιαστικών αποτελεσμάτων (καινοτομία, έρευνα, απορρόφηση στην αγορά).

Η διοίκηση των αμερικανικών πανεπιστημίων βασίζεται στον αυστηρό διαχωρισμό διοικητικού και εκπαιδευτικού έργου.

Αντίθετα, το ελληνικό μοντέλο χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτισμό.

Κοινωνικοοικονομικές συνέπειες και ιδεολογικές αγκυλώσεις

Εχθρότητα προς την Έρευνα και Ανάπτυξη (R&D): Στη Δύση, η έρευνα παράγει τεχνοβλαστούς (spin-offs) και πλούτο, ενώ στην Ελλάδα σχεδόν απαγορεύεται.

Η προσπάθεια εφαρμογής στην Ελλάδα – Νόμος Διαμαντοπούλου, 2011

Με τον ν. 4009/2011 επιχειρήθηκε η εισαγωγή των Συμβουλίων Ιδρύματος στην Ελλάδα, με σκοπό την αποκομματικοποίηση και τον εκσυγχρονισμό των δημόσιων ΑΕΙ.

Παρά την αρχική υπερψήφισή του από τη συντριπτική πλειοψηφία της Βουλής, η πλήρης εφαρμογή του απέτυχε και τελικά ακυρώθηκε στην πράξη, αλλά και νομοθετικά από μεταγενέστερες κυβερνήσεις.

Το «φαινόμενο της Βουλγαρίας» και η αφαίμαξη κεφαλαίων

Δεκάδες χιλιάδες Έλληνες φοιτητές, μαζί με τα κεφάλαια των οικογενειών τους, μετανάστευσαν τις τελευταίες δεκαετίες σε χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Ιταλία ή το Ηνωμένο Βασίλειο, για να σπουδάσουν Ιατρική, Οδοντιατρική, Φαρμακευτική και σε πολυτεχνικές σχολές.

Το ελληνικό κράτος αρνιόταν να επιτρέψει τη λειτουργία ιδιωτικών ιατρικών σχολών στην Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη, αλλά στη συνέχεια αναγνώριζε κανονικά τα πτυχία από τα πανεπιστήμια της Σόφιας ή της Φιλιππούπολης, στελεχώνοντας με αυτούς τους αποφοίτους το ΕΣΥ και την εγχώρια αγορά εργασίας.

Ο μύθος της «δωρεάν» παιδείας

Στην οικονομική θεωρία δεν υπάρχει ο όρος «δωρεάν». «There is no such thing as a free lunch» – δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα όπως το δωρεάν γεύμα.

Η «δωρεάν» παιδεία χρηματοδοτείται από τους φόρους όλων των πολιτών – και εκείνων των λαϊκών στρωμάτων που δεν καταφέρνουν να στείλουν τα παιδιά τους στο πανεπιστήμιο.

Η ιδεοληψία ότι η εκπαίδευση πρέπει να χρησιμοποιείται ως μηχανισμός τεχνητής συμπίεσης των ανισοτήτων οδήγησε σε «ισοπέδωση προς τα κάτω».

Αυτοί που διαχειρίζονται το σύστημα (οι «ινστρούκτορες» ή η κρατική ακαδημαϊκή ελίτ) καρπώνονται την εξουσία, τις θέσεις και τους πόρους του δημόσιου χρήματος, επικαλούμενοι την προστασία του «λαού», ενώ οι ίδιοι δεν υφίστανται καμία αξιολόγηση ή ρίσκο για την ποιότητα του έργου τους.

Η έρευνα (R&D) ως μηχανή πλούτου και προστιθέμενης αξίας

Οι καθηγητές και οι ερευνητές στη Δύση και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ απέκτησαν ισχυρό οικονομικό κίνητρο (από τα δικαιώματα/royalties), που πυροδότησε μια έκρηξη δημιουργίας τεχνοβλαστών (spin-offs) και ακαδημαϊκών νεοφυών επιχειρήσεων (startups).

Στην Ελλάδα, η λογική των spin-offs και της μεταφοράς τεχνολογίας προσέκρουσε για δεκαετίες σε βαθιές αγκυλώσεις.

Η ιδεολογική περιχαράκωση του ελληνικού πανεπιστημίου

Ενώ η χώρα ανήκει θεσμικά, πολιτικά και γεωπολιτικά στη Δύση – συμμετέχοντας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και υιοθετώντας το δυτικό οικονομικό μοντέλο –, το δημόσιο πανεπιστήμιο παρέμεινε για δεκαετίες ένας θύλακας όπου οι ιδέες, οι πρακτικές και οι αξίες της ελεύθερης αγοράς και του ανταγωνισμού, που οδηγούν στην ανάπτυξη, αντιμετωπίζονται με εχθρότητα.

Η διαφωνία με τις αριστερές συνδικαλιστικές επιταγές οδηγεί συχνά σε καταλήψεις και ακύρωση μαθημάτων.

Η διάσπαση αυτού του ιδεολογικού μονοπωλίου – μέσω της εισόδου των μη κρατικών πανεπιστημίων και της διεθνοποίησης των δημόσιων ΑΕΙ – αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να αποκτήσει η Ελλάδα ένα πραγματικά δυτικό, ανταγωνιστικό και σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα.

Αλλαγή παραγωγικού μοντέλου – Το αόριστο δημοφιλές σύνθημα

Χωρίς συγκεκριμένο επιχειρησιακό σχέδιο που να συνδέει την εκπαίδευση με την οικονομία της γνώσης, ο επιδοματικός κρατισμός, ακόμη και από πλευρές που υποτίθεται ότι εκφράζουν την ελεύθερη οικονομία, λειτουργεί ως «αναλγητικό» που κρύβει κάτω από το χαλί την απουσία ανταγωνιστικότητας, διατηρώντας μια οικονομία χαμηλών μισθών και υψηλού κόστους διαβίωσης.

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, τα δημόσια πανεπιστήμια είναι οι κύριοι αιμοδότες της βιομηχανίας (μέσω spin-offs, πατεντών και κοινών ερευνητικών εργαστηρίων).

Στην Ελλάδα παρατηρείται ένα διπλό πρόβλημα:

Ιδεολογική αγκύλωση: Μέρος της ακαδημαϊκής κοινότητας δαιμονοποιεί την «αγορά εργασίας», αρνούμενο οποιαδήποτε σύνδεση μαζί της.

Διοικητική ανικανότητα: Ακόμη και τα πανεπιστημιακά τμήματα που θέλουν να συνεργαστούν με την παραγωγή εγκλωβίζονται στη γραφειοκρατία και στην απουσία υποδομών μεταφοράς τεχνολογίας.

Χωρίς μια γενναία μεταρρύθμιση που θα συνδέσει οργανικά την ακαδημαϊκή έρευνα, τη σχολική παιδαγωγική και την παραγωγική επένδυση, η συζήτηση για «αλλαγή παραγωγικού μοντέλου» θα παραμένει ένα κενό περιεχομένου πολιτικό σύνθημα.

Ο «κομματικός σωλήνας» ως βατήρας

Ο «κομματικός σωλήνας» λειτούργησε επί δεκαετίες ως παράλληλος μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, υποκαθιστώντας την αξιοκρατία, τον ανταγωνισμό στην ελεύθερη αγορά και την πραγματική επαγγελματική εμπειρία.

Η διαδρομή από τις φοιτητικές παρατάξεις στους κομματικούς μηχανισμούς και από εκεί στη δημόσια διοίκηση ή την πολιτική ακολούθησε ένα συγκεκριμένο, επαναλαμβανόμενο μοτίβο σε όλο το πολιτικό φάσμα.

Οι συνέπειες για το κοινωνικό σύνολο

Η αντικατάσταση της αξιοκρατίας από την κομματική εύνοια είχε καταστροφικό κόστος για τη χώρα.

Για την επίλυση των προβλημάτων σχετικά με την τριτοβάθμια εκπαίδευση και τη λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα διατυπώθηκαν, μεταξύ άλλων, προτάσεις το 1989 από ομάδα εργασίας υπό την ηγεσία του τότε υπουργού Παιδείας Κ. Β. Κοντογιαννόπουλου, με θλιβερά και τραγικά επεισόδια αντί για συζήτηση, όπως περιγράφεται στο δημοσίευμα: «Εκσυγχρονισμός εκπαιδευτικού συστήματος: επίκαιρη περιπέτεια 33 ετών!» – ECOPRESS

Επίσης, τα θέματα αυτά συζητήθηκαν στη Βουλή, σε επερώτηση του τότε βουλευτή και σημερινού Προέδρου της Βουλής, κ. Ν. Κακλαμάνη, τα πρακτικά της οποίας δημοσιεύθηκαν τον Ιούνιο του 1994 στο ενημερωτικό δελτίο του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας. Δείτε τα πρακτικά της κοινοβουλευτικής συζήτησης – PDF

Περισσότερη πληροφόρηση για τα θέματα που θίγονται: ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ

Νίκος Ηλιάδης, μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Επίτιμων (Συνταξιούχων) Μηχανικών ΤΕΕ – ΠΕΤΟΜ ΤΕΕ. Πολιτικός Μηχανικός ΕΜΠ, M.Sc. (Structural Engineering, Concordia University, Montreal, Canada), Ph.D. (University of Maryland, USA – Technology and Vocational Education). Πρώην Ειδικός Γραμματέας του ΥΠΕΠΘ, πρώην καθηγητής ΠΑΤΕΣ/ΣΕΛΕΤΕ, πρώην καθηγητής ΤΕΙ Πειραιώς, πρώην εκπρόσωπος των Υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού στη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στις Βρυξέλλες (ΜΕΑ), πρώην Διοικητής του ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ», πρώην μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης Παιδαγωγικών Ινστιτούτων της Ευρώπης (CIDREE), πρώην εκπρόσωπος της Κυβέρνησης στο Δ.Σ. του CEDEFOP, του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση, και Επίτιμος Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.