Ανάγκη για ανασχεδιασμό της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα

 Είναι  αδήριτη η ανάγκη για έναν εκ βάθρων ανασχεδιασμό της ανώτατης εκπαίδευσης στην Ελλάδα, προκειμένου το δημόσιο πανεπιστήμιο να επιβιώσει και να ανταποκριθεί στον επερχόμενο ανταγωνισμό με τα μη-κρατικά/ιδιωτικά πανεπιστήμια (Ν. 5094/2024).

Η διατήρηση ενός απαρχαιωμένου μονοπωλίου παράγει τεράστιο αναπτυξιακό, οικονομικό και κοινωνικό κόστος για τη χώρα.

Η Αναγκαιότητα της Συνθήκης της Μπολόνια και η Στρέβλωση των Σχολών Αιχμής .

Η Ελλάδα υπέγραψε τη Συνθήκη της Μπολόνια το 1999, αλλά μέχρι σήμερα αρνείται να εφαρμόσει τη θεμελιώδη δομή τριών κύκλων σπουδών (Bachelor – Master – Ph.D. / 3–5–8).

♦ Πολυτεχνεία & Μηχανικοί: Στις δυτικές χώρες, οι μηχανικοί εργάζονται με Bachelor κατασκευάζοντας μεγάλα έργα σε οργανωμένες εταιρείες επιπέδου ουρανοξύστη . Στην Ελλάδα, τα πολυτεχνεία αρνούνται τη διάσπαση σε κύκλους από φόβο απώλειας οργανικών θέσεων ΔΕΠ. Αντ’ αυτού, θεσμοθετήθηκε το «Integrated Master» (5ετείς σπουδές), μετατρέποντας τους μηχανικούς σε «ιδιοκτήτες της ευθύνης» για γραφειοκρατικές μικροεργασίες (αυθαίρετα, πιστοποιητικά, μικροκατασκευές ), ενώ οι μεγάλες κατασκευές ανατίθενται σε ξένες εταιρείες με μηχανικούς με Bachelor.

♦ Σχολές Αιχμής (Νομική, Ιατρική) & Εκπαίδευση: Οι νομικές σχολές εγκλωβίζονται σε μια αχανή εγχώρια πολυνομία, ενώ τα μη-κρατικά παραρτήματα θα εστιάσουν στο διεθνοποιημένο δίκαιο. Οι Έλληνες ιατροί, παρά το υψηλό τους επίπεδο, αντιμετωπίζουν δομικά εμπόδια διεθνούς αναγνώρισης (π.χ. στις ΗΠΑ). Στον τομέα των εκπαιδευτικών, απουσιάζει εντελώς η εκπαίδευση προ του διορισμού στα παιδαγωγικά και η αντικειμενική αξιολόγηση. Επιπλέον, τα ελληνικά προγράμματα περιέχουν «διογκωμένο λίπος» πιστωτικών μονάδων (credits) για τη διατήρηση θέσεων προσωπικού, παράγοντας χαμηλότερο εκπαιδευτικό αποτέλεσμα σε σχέση με το εξωτερικό.

Τμήματα Χαμηλής Ζήτησης και Εισαγωγικές. Ύπαρξη πληθώρας τμημάτων με μηδενικό ενδιαφέρον υποψηφίων. Τα μη-κρατικά πανεπιστήμια δεν πρόκειται να ανταγωνιστούν τα αντικείμενά τους, αλλά τις σχολές αιχμής.

Πανελλαδικές Εξετάσεις

Έχουν ουσιαστικά καταργηθεί για τις σχολές χαμηλής ζήτησης, παραμένοντας ένα ψυχοφθόρο σύστημα συντήρησης της παραπαιδείας, σε αντίθεση με τα διεθνή αυτόνομα πανεπιστήμια που επιλέγουν φοιτητές με δικά τους αντικειμενικά κριτήρια.

Διεθνείς Κατατάξεις και το Θεσμικό Παράδοξο της ΕΘΑΑΕ.

Στην παγκόσμια κατάταξη Times Higher Education από 3000 πανεπιστήμια για το 2026 , τα ελληνικά πανεπιστήμια βρίσκονται σε χαμηλές θέσεις (ΕΚΠΑ στο 401-500, ΑΠΘ και ΕΜΠ στο 801-1000), απέχοντας από τα κορυφαία αγγλοσαξονικά και ευρωπαϊκά ιδρύματα.

Η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης (ΕΘΑΑΕ) λειτουργεί σε μια σύγκρουση συμφερόντων (conflict of interest):

◊ Πιστοποιεί τα δημόσια ιδρύματα όχι βάσει των ευρωπαϊκών προτύπων της Μπολόνια (ENQA/ESG), αλλά βάσει της ελληνικής νομοθεσίας.

◊ Στελεχώνεται από  εγχώριους καθηγητές δημοσίων πανεπιστημίων , καλούμενη να αξιολογήσει τα ανταγωνιστικά μη-κρατικά πανεπιστήμια.

◊ Η ανάθεση του ελέγχου των κτιριακών εγκαταστάσεων των μη-κρατικών πανεπιστημίων στον ΕΟΠΠΕΠ (φορέα που εποπτεύει ΙΕΚ/ΣΑΕΚ και φροντιστήρια) υποβαθμίζει τη μεταρρύθμιση.

Το Αμερικανικό Μοντέλο (CHEA) έναντι του Ελληνικού Κρατισμού

Στις ΗΠΑ, ο ανεξάρτητος οργανισμός CHEA πιστοποιεί τα πανεπιστήμια βάσει ουσιαστικών αποτελεσμάτων (καινοτομία, έρευνα, απορρόφηση στην αγορά).

Η διοίκηση των αμερικανικών πανεπιστημίων βασίζεται στον αυστηρό διαχωρισμό διοικητικού και εκπαιδευτικού έργου. Αντίθετα, το ελληνικό μοντέλο χαρακτηρίζεται από συγκεντρωτισμό, Κοινωνικοοικονομικές Συνέπειες και Ιδεολογικές Αγκυλώσεις.

Εχθρότητα προς την Έρευνα & Ανάπτυξη (R&D): Στη Δύση η έρευνα παράγει τεχνοβλαστούς (spin-offs) και πλούτο, ενώ στην Ελλάδα σχεδόν απαγορεύεται.

Η Προσπάθεια Εφαρμογής στην Ελλάδα (Νόμος Διαμαντοπούλου, 2011)

Με τον Νόμο 4009/2011 επιχειρήθηκε η εισαγωγή των Συμβουλίων Ιδρύματος στην Ελλάδα, με σκοπό την αποκομματικοποίηση και τον εκσυγχρονισμό των δημόσιων ΑΕΙ.

Παρά την αρχική υπερψήφισή του από τη συντριπτική πλειοψηφία της Βουλής, η πλήρης εφαρμογή του απέτυχε και τελικά ακυρώθηκε στην πράξη (και νομοθετικά από μεταγενέστερες κυβερνήσεις).

Το «Φαινόμενο της Βουλγαρίας» και η Αφαίμαξη Κεφαλαίων

Δεκάδες χιλιάδες Έλληνες φοιτητές, μαζί με τα κεφάλαια των οικογενειών τους, μετατανάστευσαν τις τελευταίες δεκαετίες σε χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ρουμανία, η Ιταλία ή το Ηνωμένο Βασίλειο, για να σπουδάσουν ιατρική, οδοντιατρική, φαρμακευτική και σε πολυτεχνικές σχολές.

Το ελληνικό κράτος αρνιόταν να επιτρέψει τη λειτουργία ιδιωτικών ιατρικών σχολών στην Αθήνα ή τη Θεσσαλονίκη, αλλά στη συνέχεια αναγνώριζε κανονικά τα πτυχία από τα πανεπιστήμια της Σόφιας ή της Φιλιππούπολης, στελεχώνοντας με αυτούς τους αποφοίτους το ΕΣΥ και την εγχώρια αγορά εργασίας.

 Ο Μύθος της «Δωρεάν» Παιδείας

Στην οικονομική θεωρία δεν υπάρχει ο όρος «δωρεάν» («There is no such thing as a free lunch» δεν υπάρχει ένα τέτοιο πράγμα όπως το δωρεάν γεύμα.

Η «δωρεάν» παιδεία χρηματοδοτείται από τους φόρους όλων των πολιτών —και εκείνων των λαϊκών στρωμάτων που δεν καταφέρνουν να στείλουν τα παιδιά τους στο πανεπιστήμιο.

Η ιδεοληψία ότι η εκπαίδευση πρέπει να χρησιμοποιείται ως μηχανισμός τεχνητής συμπίεσης των ανισοτήτων οδήγησε σε «ισοπέδωση προς τα κάτω».

Αυτοί που διαχειρίζονται το σύστημα (οι «ινστρούκτορες» ή η κρατική ακαδημαϊκή ελίτ) καρπώνονται την εξουσία, τις θέσεις και τους πόρους του δημόσιου χρήματος, επικαλούμενοι την προστασία του «λαού», ενώ οι ίδιοι δεν υφίστανται καμία αξιολόγηση ή ρίσκο για την ποιότητα του έργου τους.

 Η Έρευνα (R&D) ως Μηχανή Πλούτου & Προστιθέμενης Αξίας

Οι καθηγητές και οι ερευνητές στη δύση και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ απέκτησαν ισχυρό οικονομικό κίνητρο (από τα δικαιώματα/royalties), που πυροδότησε μια έκρηξη δημιουργίας τεχνοβλαστών (spin-offs) και ακαδημαϊκών νεοφυών επιχειρήσεων (startups).

Στην Ελλάδα, η λογική των spin-offs και της μεταφοράς τεχνολογίας προσέκρουσε για δεκαετίες σε βαθιές αγκυλώσεις.

Η ιδεολογική περιχαράκωση του Ελληνικού πανεπιστημίου

Ενώ η χώρα ανήκει θεσμικά, πολιτικά και γεωπολιτικά στη Δύση —συμμετέχοντας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και υιοθετώντας το δυτικό οικονομικό μοντέλο— το δημόσιο πανεπιστήμιο παρέμεινε για δεκαετίες ένας θύλακας όπου οι ιδέες, οι πρακτικές και οι αξίες της ελεύθερης αγοράς, και του ανταγωνισμού που οδηγούν στην ανάπτυξη , αντιμετωπίζεται με εχθρότητα.

Η διαφωνία με τις αριστερές συνδικαλιστικές επιταγές οδηγούν συχνά , σε καταλήψεις και ακύρωση μαθημάτων.

Η  διάσπαση αυτού του ιδεολογικού μονοπωλίου —μέσω της εισόδου των μη κρατικών πανεπιστημίων, της διεθνοποίησης των δημοσίων ΑΕΙ— αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να αποκτήσει η Ελλάδα ένα πραγματικά δυτικό, ανταγωνιστικό και σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα.

 Αλλαγή Παραγωγικοί Μοντέλου – Το αόριστο δημοφιλές σύνθημα

Χωρίς συγκεκριμένο επιχειρησιακό σχέδιο που να συνδέεται με την εκπαίδευση στην οικονομία της γνώσης . Ο επιδοματικός κρατισμός και από πλευρές  που υποτίθεται  ότι εκφράζουν την ελεύθερη οικονομία, λειτουργεί ως «αναλγητικό» που κρύβει κάτω από το χαλί την απουσία ανταγωνιστικότητας, διατηρώντας μια οικονομία χαμηλών μισθών και υψηλού κόστους διαβίωσης.

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, τα δημόσια πανεπιστήμια είναι οι κύριοι αιμοδότες της βιομηχανίας (μέσω spin-offs, πατεντών και κοινών ερευνητικών εργαστηρίων). Στην Ελλάδα παρατηρείται ένα διπλό πρόβλημα:

Ιδεολογική Αγκύλωση: Μέρος της ακαδημαϊκής κοινότητας δαιμονοποιεί την «αγορά εργασίας», αρνούμενη οποιαδήποτε σύνδεση μαζί της .

Διοικητική Ανικανότητα: Ακόμα και τα πανεπιστημιακά τμήματα που θέλουν να συνεργαστούν με την παραγωγή, εγκλωβίζονται στη γραφειοκρατία και στην απουσία υποδομών μεταφοράς τεχνολογίας.

Χωρίς μια γενναία μεταρρύθμιση που θα συνδέσει οργανικά την ακαδημαϊκή έρευνα, τη σχολική παιδαγωγική και την παραγωγική επένδυση, η συζήτηση για «αλλαγή παραγωγικού μοντέλου» θα παραμένει ένα κενό περιεχομένου πολιτικό σύνθημα.

Ο «Κομματικός Σωλήνας» ως Βατήρας

Ο «κομματικός σωλήνας» λειτούργησε επί δεκαετίες ως παράλληλος μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας, υποκαθιστώντας την αξιοκρατία, τον ανταγωνισμό στην ελεύθερη αγορά και την πραγματική επαγγελματική εμπειρία.

Η διαδρομή από τις φοιτητικές παρατάξεις στους κομματικούς μηχανισμούς και από εκεί στη δημόσια διοίκηση ή την πολιτική ακολούθησε ένα συγκεκριμένο, επαναλαμβανόμενο μοτίβο σε όλο το πολιτικό φάσμα.

Οι Συνέπειες για το Κοινωνικό Σύνολο

Η αντικατάσταση της αξιοκρατίας από την κομματική εύνοια είχε καταστροφικό κόστος για τη χώρα.

Τα προβλήματα σχετικά με την τριτοβάθμια εκπαίδευση και τη λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων στην Ελλάδα έγινε προσπάθεια εκτός των άλλων να επιλυθούν με προτάσεις που διατυπώθηκαν το 1989 από ομάδα εργασίας υπό την ηγεσία του τότε υπουργού παιδείας Κ.Β. Κοντογιαννόπουλου , με θλιβερά / τραγικά επεισόδια αντί για συζήτηση όπως  περιγράφεται εδώ στο δημοσίευμα: Εκσυγχρονισμός εκπαιδευτικού συστήματος: επίκαιρη περιπέτεια 33 ετών! – ECOPRESS

Επίσης συζητήθηκαν και στη Βουλή  σε επερώτηση του τότε Βουλευτή και σημερινού Προέδρου της Βουλής Κ. Ν.Κακλαμάνη τα πρακτικά της οποίας δημοσιεύθηκαν τον Ιούνιο του 1994 στο ενημερωτικό δελτίο του Τεχνικού Επιμελητηρίου της Ελλάδος. δείτε εδώ

Περισσότερη πληροφόρηση για τα θέματα που θίγονται στο συνημμένο κείμενο: ΔΕΙΤΕ ΕΔΩ

*Νίκος Ηλιάδης, ** Μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Επίτιμων ( Συνταξιούχων ) Μηχανικών ΤΕΕ  ΠΕΤΟΜ ΤΕΕ, Πολ/κός Μηχ/κός Ε.Μ.Π. ,M.Sc. ( Structural Engineering , Concordia University Montreal Canada ) , Ph.D.( University of Maryland USA, – Technology and Vocational Education ), τ. Ειδ.Γραμματέας του ΥΠΕΠΘ , τ. καθηγητής  ΠΑΤΕΣ/ΣΕΛΕΤΕ, τ. καθηγητής ΤΕΙ Πειραιώς, τ. εκπρόσωπος των Υπουργείων Παιδείας και Πολιτισμού στη Μόνιμη Ελληνική Αντιπροσωπεία στις Βρυξέλλες ( Μ.Ε.Α. ) τ. Διοικητής ΠΓΝ «ΑΤΤΙΚΟΝ , τ. μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Ένωσης Παιδαγωγικών Ινστιτούτων της Ευρώπης (http://www.cidree.org/), τ. εκπρόσωπος της Κυβέρνησης στο Δ.Σ. του CEDEFOP (https://www.cedefop.europa.eu/ ) του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Επαγγελματική Εκπαίδευση και Κατάρτιση , Επίτιμος Σύμβουλος του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου.