Πυρκαγιές στις μονάδες ανακύκλωσης: τι δείχνουν και τι πρέπει να γίνει

Του Μιχάλη Χάλαρη*

Η ισχυρή έκρηξη και η μεγάλη πυρκαγιά στην εγκατάσταση ανακύκλωσης του Ασπροπύργου, με εργαζομένους να τραυματίζονται σοβαρά και ορισμένους να νοσηλεύονται διασωληνωμένοι, αποτελεί πάνω απ’ όλα μια ανθρώπινη τραγωδία. Οι σκέψεις όλων μας βρίσκονται στους τραυματίες, στις οικογένειές τους και στους πυροσβέστες που συνεχίζουν να επιχειρούν κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Οι πυρκαγιές στις μονάδες ανακύκλωσης δεν είναι πλέον «ατυχήματα». Είναι ζήτημα εθνικής πρόληψης και δημόσιας ασφάλειας 

Το περιστατικό, όμως, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένα ακόμη μεμονωμένο βιομηχανικό συμβάν. Αντίθετα, επιβεβαιώνει ότι η Ελλάδα καλείται πλέον να διαχειριστεί έναν επαναλαμβανόμενο και συστημικό κίνδυνο, ο οποίος συνδέεται άμεσα με την ασφάλεια των εγκαταστάσεων ανακύκλωσης, τη δημόσια υγεία, την πολιτική προστασία και την αξιοπιστία της ίδιας της κυκλικής οικονομίας.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά. Μόνο μέσα στο 2025 έχουν καταγραφεί εννέα σοβαρές πυρκαγιές σε εγκαταστάσεις διαχείρισης ανακυκλώσιμων υλικών, ενώ μόνο τον Ιούλιο του 25 σημειώθηκαν έξι περιστατικά σε διαφορετικές περιοχές της χώρας. Όταν ένα φαινόμενο εμφανίζεται με τέτοια συχνότητα, παύει να αποτελεί εξαίρεση και μετατρέπεται σε δείκτη ότι κάτι στο σύστημα πρόληψης δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε.

Το παράδοξο είναι ότι οι μονάδες ανακύκλωσης υπηρετούν έναν από τους βασικούς πυλώνες της πράσινης μετάβασης. Ωστόσο, όταν δεν λειτουργούν με τις κατάλληλες προδιαγραφές πυροπροστασίας, μπορούν να μετατραπούν σε εστίες μεγάλων τεχνολογικών ατυχημάτων.

Οι εγκαταστάσεις αυτές συγκεντρώνουν μεγάλες ποσότητες εύφλεκτων υλικών, όπως πλαστικά, χαρτί, ελαστικά, υφάσματα, ξύλο και πλέον ολοένα περισσότερες μπαταρίες λιθίου που καταλήγουν κατά λάθος στη ροή των ανακυκλώσιμων. Η θερμότητα που αναπτύσσεται από φυσικοχημικές διεργασίες, η αυτανάφλεξη οργανικών υλικών, οι σπινθήρες από μηχανικό εξοπλισμό ή ακόμη και η λανθασμένη απόρριψη επικίνδυνων αποβλήτων μπορούν να οδηγήσουν σε μια πυρκαγιά ιδιαίτερα δύσκολη στην κατάσβεση.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο όταν οι εγκαταστάσεις αυτές βρίσκονται μέσα σε μεγάλες βιομηχανικές συγκεντρώσεις, όπως η Βιομηχανική Ζώνη Ασπροπύργου. Εκεί συνυπάρχουν εγκαταστάσεις καυσίμων, χημικές βιομηχανίες, αποθήκες, επιχειρήσεις logistics και κρίσιμες υποδομές. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, μια πυρκαγιά δεν αποτελεί μόνο πρόβλημα της συγκεκριμένης επιχείρησης. Μπορεί να εξελιχθεί σε αλυσιδωτό βιομηχανικό συμβάν, με σοβαρές επιπτώσεις στην ανθρώπινη ζωή, στο περιβάλλον και στην οικονομική δραστηριότητα.

Παράλληλα, ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί και η προστασία της δημόσιας υγείας, μια διάσταση που συχνά υποτιμάται. Όταν καίγονται ανακυκλώσιμα υλικά δεν παράγεται απλώς καπνός. Δημιουργείται ένα σύνθετο μίγμα αέριων ρύπων και αιωρούμενων σωματιδίων, στο οποίο ενδέχεται να περιλαμβάνονται διοξίνες, φουράνια, πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες, πτητικές οργανικές ενώσεις, βαρέα μέταλλα και εξαιρετικά λεπτά σωματίδια. Η πραγματική επικινδυνότητα εξαρτάται από τα υλικά που καίγονται, τις συνθήκες καύσης και τις μετεωρολογικές συνθήκες που καθορίζουν τη διασπορά του νέφους.

Για τον λόγο αυτό, η αποστολή ενός γενικού μηνύματος μέσω του 112 αποτελεί ασφαλώς μια αναγκαία πρώτη ενέργεια, δεν αρκεί όμως για τη διαχείριση ενός τόσο σύνθετου περιστατικού. Η σύγχρονη πολιτική προστασία διαθέτει πλέον επιστημονικά εργαλεία, όπως μοντέλα ατμοσφαιρικής διασποράς, δίκτυα συνεχούς παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα και μετεωρολογικές προγνώσεις υψηλής ανάλυσης, που μπορούν να υποστηρίξουν πολύ πιο στοχευμένες οδηγίες προς τους πολίτες.

Εξίσου σημαντικό είναι το γεγονός ότι, παρά τη συχνότητα αυτών των συμβάντων, η Ελλάδα εξακολουθεί να μην διαθέτει ένα εξειδικευμένο κανονιστικό πλαίσιο πυροπροστασίας αποκλειστικά για εγκαταστάσεις ανακύκλωσης και διαχείρισης αποβλήτων. Οι μονάδες αυτές εφαρμόζουν τις γενικές διατάξεις πυροπροστασίας, χωρίς να υπάρχουν ειδικές τεχνικές απαιτήσεις που να λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαιτερότητες της δραστηριότητάς τους.

Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες προβλέπονται πλέον συγκεκριμένοι κανόνες για το μέγιστο ύψος και τον όγκο των σωρών αποθήκευσης, τις ελάχιστες αποστάσεις μεταξύ τους, τις αντιπυρικές ζώνες, την υποχρεωτική θερμική επιτήρηση, τα αυτόματα συστήματα καταιονισμού, τη συνεχή ανίχνευση αυτοανάφλεξης και τις ιδιαίτερες απαιτήσεις διαχείρισης μπαταριών λιθίου. Αντίστοιχες προδιαγραφές θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση μιας νέας ελληνικής πυροσβεστικής διάταξης.

Παράλληλα, χρειάζεται να εξεταστεί αν τα μέσα πυρόσβεσης που χρησιμοποιούνται σήμερα ανταποκρίνονται στις ιδιαιτερότητες αυτών των πυρκαγιών. Η εξέλιξη των ανακυκλώσιμων υλικών, η αυξανόμενη παρουσία συνθετικών πολυμερών και συσσωρευτών λιθίου δημιουργούν νέες επιχειρησιακές απαιτήσεις τόσο στον εξοπλισμό όσο και στην εκπαίδευση των πυροσβεστικών δυνάμεων.

Η χώρα δεν χρειάζεται περισσότερες διαπιστώσεις. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική πρόληψης.

Αυτή θα μπορούσε να στηριχθεί σε επτά βασικούς άξονες:

♦ Θέσπιση ειδικού κανονισμού πυροπροστασίας για εγκαταστάσεις ανακύκλωσης και διαχείρισης αποβλήτων, με σύγχρονες τεχνικές προδιαγραφές.

♦ Υποχρεωτική εφαρμογή συστημάτων έγκαιρης ανίχνευσης, όπως θερμικές κάμερες, αισθητήρες θερμοκρασίας και τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης για την έγκαιρη αναγνώριση εστιών αυτανάφλεξης.

♦ Τακτικοί, ουσιαστικοί και διαφανείς έλεγχοι των εγκαταστάσεων, με δημοσιοποίηση συγκεντρωτικών αποτελεσμάτων και παρακολούθηση της συμμόρφωσης.

♦ Υποχρεωτική εκπόνηση και δοκιμή σχεδίων αντιμετώπισης βιομηχανικών ατυχημάτων, ιδιαίτερα σε περιοχές με μεγάλη συγκέντρωση βιομηχανικών δραστηριοτήτων.

♦ Λειτουργία συστήματος άμεσης περιβαλλοντικής παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα και δημόσια διάθεση των αποτελεσμάτων σε πραγματικό χρόνο.

♦ Αναβάθμιση του εξοπλισμού και της εκπαίδευσης των πυροσβεστικών δυνάμεων για πυρκαγιές σε εγκαταστάσεις ανακύκλωσης και συμβάντα με μπαταρίες λιθίου.

♦ Δημιουργία εθνικής βάσης δεδομένων για όλα τα περιστατικά πυρκαγιών σε μονάδες ανακύκλωσης, ώστε κάθε συμβάν να μετατρέπεται σε γνώση και σε βελτίωση του συστήματος.

Η ανακύκλωση αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της πράσινης ανάπτυξης και της κυκλικής οικονομίας. Για να διατηρήσει όμως την κοινωνική της αποδοχή, πρέπει να είναι ασφαλής. Η προστασία των εργαζομένων, των πολιτών, του περιβάλλοντος και των κρίσιμων υποδομών δεν μπορεί να βασίζεται στην τύχη ούτε να ενεργοποιείται μόνο μετά από κάθε μεγάλη πυρκαγιά. Η πραγματική πρόοδος δεν μετριέται από το πόσο αποτελεσματικά σβήνουμε μια φωτιά, αλλά από το πόσο αποτελεσματικά αποτρέπουμε να εκδηλωθεί.

(*) Μιχάλης Χάλαρης

Αναπληρωτής Καθηγητής – Αντιστράτηγος Π.Σ. (ε.α.)

Διευθυντής του ΠΜΣ «Χημική Βιομηχανία: Διαχείριση Ποιότητας, Περιβάλλοντος, Υγείας και Ασφάλειας»

Διευθυντής Ερευνών σε θέματα Διακινδύνευσης, Κινδύνων, Κρίσεων και Ασφάλειας, Θεσμοθετημένο Εργαστήριο «Ήφαιστος»

Τμήμα Χημείας, Σχολή Θετικών Επιστημών, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης