Προστατευόμενες Περιοχές: βιβλίο για ισχυρή προστασία και βιώσιμες δραστηριότητες

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Λύσεις με ασφάλεια δικαίου, για την αποτελεσματική προστασία της βιοποικιλότητας και παράλληλα τον σωστό σχεδιασμό των βιώσιμων δραστηριοτήτων, οι υψηλές επιδόσεις της Ελλάδας διεθνώς ως προς τις δεσμεύσεις που έχει αναλάβει για τη βιωσιμότητα και την αειφόρο ανάπτυξη αλλά και οι αδυναμίες του θεσμικού πλαισίου, που γεννούν εκκρεμότητες, καθυστερήσεις και συγκρούσεις μεταξύ δημοσίου και ιδιωτικών συμφερόντων, αναδείχθηκαν στην εκδήλωση παρουσίασηςτου βιβλίου συγγραφικής ομάδας ειδικών νομικών.

Πρόκειται για την δεύτερη εμπλουτισμένη και επικαιροποιημένηέκδοση από τη «Νομική Βιβλιοθήκη»,του βιβλίου με τίτλο: «Προστατευόμενες Περιοχές- Νομική θεώρηση του σύγχρονου πλαισίου – Η ορθολογική κατανομή και τα επιτρεπτά όρια των ανθρωπογενών παρεμβάσεων», που υπογράφουν οι:Κωνσταντίνος Καρατσώλης, Δικηγόρος , Δρ Δίκαιο Περιβάλλοντος και Πολεοδομίας, Επιμελητής, και οι Συγγραφείς Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη, Δικηγόρος ΜΔΕ, MSc Υπ. ΔΝ και Εύα Κολοβέντζου Δικηγόρος LLM.

Στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου, μίλησαν διακεκριμένοι ομιλητές από τον χώρο της δικαιοσύνης, της διοίκησης και της νομικής επιστήμης, οι:

♦ Δημήτριος Βασιλειάδης, Σύμβουλος του Συμβουλίου της Επικρατείας,

♦ Κωνσταντίνος Καρατσώλης, Δικηγόρος , Δρ – Δίκαιο Περιβάλλοντος και Πολεοδομίας,

♦ Αλέξανδρος Κουλίδης, Δρ., Προϊστάμενος Τμήματος Γ΄, Διεύθυνση Περιβαλλοντικής Αδειοδότησης, Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας

♦ Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη, Δικηγόρος ΜΔΕ, MSc, Υπ. ΔΝ,

στην  κατάμεστη από κοινό νομικών, τεχνικών, εκπροσώπων της ακαδημαϊκής κοινότητας της  διοίκησης και της επιχειρηματικότητας, αίθουσα εκδηλώσεων της «Νομικής Βιβλιοθήκης» στην Αθήνα.

Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου, που παρουσιάζει και φωτίζει θέματα πρώτης γραμμής για τις προστατευόμενες περιοχές, όπως Δέουσα Εκτίμηση και Αρχή Προφύλαξης, Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ), Στόχοι Διατήρησης, Καταφύγια Άγριας Ζωής (ΚΑΖ) και εξετάζει στοχευμένα το σύγχρονο θεσμικό και νομοθετικό πλαίσιο των προστατευόμενων περιοχών, αναφέροντας παράλληλα τη σχετική νομολογία των εθνικών και ευρωπαϊκών δικαστηρίων, αποτέλεσε τη βάση αναφοράς των ομιλητών, οι οποίοι κατά σειρά που πήραν το λόγο είπαν αναλυτικά τα ακόλουθα:

Κωνσταντίνος Καρατσώλης: πρόταση «κυλιόμενου σχεδιασμού», για να μην υπάρχουν νομικές αβεβαιότητες

«Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου προτείνει κατευθύνσεις, ώστε σε μεταβατικό στάδιο, έως την ολοκλήρωση και θεσμοθέτηση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών για τις περιοχές του δικτύου Natura 2000, οι οποίες εξακολουθούν να εκκρεμούν, να μην υπάρχουν νομικές αβεβαιότητες, που σήμερα κυριαρχούν και διαρκώς εντείνονται», τόνισε ο Κωνσταντίνος Καρατσώλης, Δικηγόρος Δρ Δίκαιο Περιβάλλοντος και Πολεοδομίας, Επιμελητής του βιβλίου, τονίζοντας  ότι: «μία από τις κεντρικές ιδέες που εισάγει η δεύτερη έκδοση του βιβλίου είναι αυτή του «κυλιόμενου σχεδιασμού» (rollingplanning)».

-«Στο πλαίσιο του «κυλιόμενου σχεδιασμού» έως την ολοκλήρωση του θεσμικού πλαισίου,  η Διοίκηση θα μπορούσε να καταρτίζει σχέδια και προγράμματα, κάθε φορά σύμφωνα με ώριμα επιστημονικά δεδομένα και με ρητή ρήτρα αναθεώρησης, μετά  την έκδοση του τελικού Προεδρικού Διατάγματος για κάθε περιοχή».

Ώστε, όπως εξήγησε ο κος Καρατσώλης «να δοθούν άμεσες και αποτελεσματικές λύσεις προστασίας των περιοχών και ταυτοχρόνως ανάπτυξης βιώσιμων δραστηριοτήτων, πάντα με αυστηρούς όρους και προϋποθέσεις». Και χαρακτηριστικά τόνισε ότι:

-«Το ζήτημα προσέγγισης του«κυλιόμενου σχεδιασμού»  γίνεται με βάση αναφοράς ότι σε ένα κράτος δικαίου, πρέπει να έχουμε μία εμπιστοσύνη στη διοίκηση και στα επιστημονικά δεδομένα, που αυτή χρησιμοποιεί για τις αποφάσεις της».

Η ιδέα του βιβλίου ξεκίνησε από τη μελέτη των πραγματικών δεδομένων για επένδυση σε  Natura

«Η ιδέα της πρώτης έκδοσης του βιβλίου, όπως είπε ο ομιλητής, ξεκίνησε το 2019 όταν ανατέθηκε στην δικηγορική ομάδα της «DTKLawFirm»,  ένας εκτεταμένος νομικός έλεγχος για μία περίπτωση επένδυσης και ανάπτυξης σε μια περιοχή Natura, με δύσκολα δεδομένα και ο επενδυτής ζήτησε να πάρει απαντήσεις για να αποκρυσταλλώσει τα πραγματικά δεδομένα, για την επενδυτική πρωτοβουλία του».

«Ένας κατάλογος θεμάτων από την προσπάθεια αποκρυπτογράφησης και απάντησης αυτών των ερωτημάτων, και η ολοκληρωμένη μελέτη, με εμβάθυνση και τεκμηρίωση αυτών των θεμάτων αποτέλεσε το πρόπλασμα της εκδοτικής πρωτοβουλίας, που στη συνέχεια με τη συνδρομή και την προτροπή της Νομικής Βιβλιοθήκης έγινε πριν τέσσερα χρόνια το βιβλίο της πρώτης έκδοσης. Και σήμερα με μία διεύρυνση της θεματολογίας και σύγχρονη ανάλυση και τεκμηρίωση σε διεθνές ευρωπαϊκό και διεθνής επίπεδο έχουμε το πόνημα της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου», είπε ο κος Καρατσώλης.

Αξιόπιστο, ενημερωμένο και πρακτικά χρήσιμο εργαλείο η δεύτερη έκδοση του βιβλίο

«Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου παρουσιάζει τις νομοθετικές μεταρρυθμίσεις της περιόδου 2021-2025, τις  αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας και του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τον νέο Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1991 για την αποκατάσταση της  φύσης και φωτίζει τι σημαίνουν  στην πράξη αυτές οι θεσμικές εξελίξεις σε ευρωπαϊκό και εγχώριο επίπεδο και πώς επηρεάζουν τη διοίκηση, τους μελετητές, τις επενδύσεις, αλλά και το ίδιο το περι­βάλλον και αναδιαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε την προ­στασία της φύσης», σημείωσε ο κος Καρατσώλης και τόνισε ότι: «είναι ένα αξιόπιστο, ενημερωμένο και πρακτικά χρήσιμο εργαλείο ερμηνείας και εφαρμογής του Δικαίου των Προστατευόμενων Περιοχών, το οποίο απευθύνεται σε φοιτητές, νομικούς, περιβαλλοντολόγους, μελετητές, στελέχη δημόσιας διοίκησης και επαγγελματίες».

Η  προστασία του περιβάλλοντος δεν ήταν πάντα δεδομένη

«Η  προστασία του περιβάλλοντος δεν ήταν πάντα δεδομένη και δεν ήταν δεδομένη ούτε στο δίκαιο. Κατά την ίδρυση της Ένωσης  στις ιδρυτικές συνθήκες (1957) δεν υπήρχε καμία αναφορά στο περιβάλλον. Οι πρώτες διατάξεις θεσπίστηκαν με την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη το 1987 και αφορούσαν κυρίως τις δράσεις για το περιβάλλον. Χρειάστηκε να περάσουν κάποια χρόνια ώστε με την Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992 να θεσμοθετηθεί για πρώτη φορά μια πολιτική για το περιβάλλον, η οποία διαμορφώθηκε στην τελική της μορφή το 2009 με την Συνθήκη της Λισαβόνας», είπε ο ομιλητής.

Αναφερόμενος στην ισχυρή επίδραση του ευρωπαϊκού δικαίου στον τομέα του περιβάλλοντος και των προστατευόμενων περιοχών στην Ελλάδα, ο Κωνσταντίνος Καρατσώλης  σημείωσε ότι αυτό για το εθνικό πλαίσιο και την πραγματικότητα στη χώρα έχει και θετικά και αρνητικά, εξηγώντας ότι έχουμε πάντα έναν «φάρο» να μας κατευθύνει στις διαδικασίες μας και στην εφαρμογή του δικαίου, αλλά και πρέπει γρήγορα η χώρα κάθε φορά να προσαρμόζεται στις αλλαγές, τις συνθήκες, τις κατευθύνσεις αυτού του ευρωπαϊκού πλαισίου».

-«Κάτι που, όπως ο ίδιος  σημείωσε, δεν είναι εύκολο γενικά για τις ευρωπαϊκές χώρες, που θέλουν να έχουν συνταγματική διάκριση του εθνικού νομικού συστήματος  τους, πόσο μάλλον για τη χώρα μας, που αποδεδειγμένα άργησε σε αυτή την εξέλιξη να διαμορφώσει ένα σταθερό νομικό πλαίσιο για τα ζητήματα των προστατευόμενων περιοχών».

Δέσμευση για υποστήριξη των προστατευόμενων περιοχών και επίλυση στρεβλώσεων

«Σε αρκετά τμήματά του το βιβλίο σε σχέση με την πρώτη έκδοση διέπεται και από μία κριτική αξιολόγηση για το θεσμικό πλαίσιο, και αυτό πηγάζει όχι από διάθεση αποδόμησης αλλά από την πεποίθηση ότι μόνον μέσω της ειλικρινούς αναγνώρισης των αδυναμιών μπορεί να επιτευχθεί ουσιαστική βελτίωση», ανέφερε ο Κωνσταντίνος Καρατσώλης, τονίζοντας ότι:

– «H έκδοση είναι ένα σημαντικό νομικό σύγγραμμα, σε υψηλό επίπεδο έρευνας και ανάλυσης, σε διεθνές ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, στα  ζητήματα και τις εξελίξεις στο δίκαιο για το περιβάλλον και τις προστατευόμενες περιοχές, με την καθοριστική συμβολή των συγγραφέων Ιφιγένειας Τσακαλογιάννη και Εύας Κολοβέντζου»

Σημειώνοντας ότι αποτελεί ταυτοχρόνως συλλογική προσπάθεια συνεργασίας και αφοσίωσης της ομάδας της δικηγορικής εταιρίας «DTK Law Firm», ο Κωνσταντίνος Καρατσώλης υπογράμμισε ως κεντρικό μήνυμα  της εκδοτικής πρωτοβουλίας στην εκδήλωση παρουσίασης του βιβλίου ότι:

-«Ο λελογισμένος χειρισμός στην  ομολογουμένως δύσκολη αποστολή εξισορρόπησης μεταξύ της προώθησης της ανθρώπινης ανάπτυξης και της  προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος απαιτεί τη μεθοδική και συστηματική ανάγνωση του δικαίου. Από τη δική μας σκοπιά, με αυτόν τον γνώμονα, η προσεκτική ερμηνεία και εφαρμογή του δικαίου θα συνεπικουρεί τόσο στην κατοχύρωση, εδραίωση και  υποστήριξη των προστατευόμενων περιοχών, όσο και στην επίλυση των ενδεχόμενων στρεβλώσεων και συγκρούσεων  κατά την εκπόνηση και εφαρμογή της αναπτυξιακής πολιτικής».

Δημήτριος Βασιλειάδης: η προστασία του περιβάλλοντος και η διαγενεακή αλληλεγγύη στα κριτήρια ποιότητας του νόμου σε ένα κράτος δικαίου

«Το βιβλίο χαρακτηρίζεται από πληρότητα, ισορροπία και εμβάθυνση στην ανάλυση των ζητημάτων που πραγματεύεται και είναι ό,τι πιο επίκαιρο υπάρχει στη βιβλιογραφία για μια ενδελεχή κριτική προσέγγιση όλων των ζητημάτων της προστασίας των προστατευομένων περιοχών σε εθνικό και ενωσιακό επίπεδο», τόνισε στην ομιλία του ο Δημήτριος Βασιλειάδης Σύμβουλος του Συμβουλίου της Επικρατείας, αναφέροντας ότι «πρόκειται για μια ιδιαίτερα επιλεκτική ως προς το εύρος της συνθετική μελέτη, η οποία πραγματεύεται εκτεταμένη νομοθετική και νομολογιακή ύλη σε 175 σελίδες».

-«Μία από τις αρετές του βιβλίου είναι ότι ο επιμελητής και οι συγγραφείς δεν αρκούνται στη συστηματική και χωρίς αμφισημίες παράθεση του θεσμικού πλαισίου και της νομολογίας, αλλά εντοπίζουν και αναδεικνύουν τις αδυναμίες ιδίως του θεσμικού πλαισίου, οι οποίες ανεξάρτητα από τις αιτίες τους, μπορεί να γεννήσουν σοβαρά νομικά ζητήματα και κυρίως να αποδυναμώσουν το συνολικό εγχείρημα της προστασίας των εν λόγω περιοχών» επισήμανε ο κος Βασιλειάδης λέγοντας χαρακτηριστικά ότι:

«Με τον τρόπο αυτό το βιβλίο φέρνει στο προσκήνιο, ως προς το θέμα που πραγματεύεται, τη συζήτηση των καθηγητών Hartκαι Fullerστη νομική επιθεώρηση του Harvardτο 1958 για την ποιότητα του νόμου και εν γένει τις αρχές που θα πρέπει να διασφαλίζει ένα ευνομούμενο κράτος στο νομικό του σύστημα, με κριτήρια την ισότητα, το κράτος δικαίου, την προστασία του περιβάλλοντος, τη βιώσιμη ανάπτυξη, την αποτελεσματική εφαρμογή του και τη διαγενεακή αλληλεγγύη και δικαιοσύνη, η οποία πολύ πρόσφατα, μόλις τον περασμένο μήνα, περιελήφθη και στις στρατηγικές της ΕΕ».

Παράγοντες «αναποτελεσματικότητας της προστασίας» των προστατευόμενων περιοχών

Συνδέοντας την κλιματική κρίση «μια πραγματικότητα που δοκιμάζει την καθημερινότητα όλου του πλανήτη», με το περιεχόμενο του βιβλίου για τις προστατευόμενες περιοχές, ο Σύμβουλος της Επικρατείας έθεσε το ερώτημα «γιατί εδώ και χρόνια τόσο η ΕΕ όσο και η Ελλάδα προσπαθούν να προστατεύσουν αυτές τις περιοχές χωρίς όμως επιτυχία πάντοτε;»

Και με τη μορφή ερωτημάτων επισήμανε παράγοντες «αναποτελεσματικότητας της προστασίας», όπως  πολυπλοκότητα του θεσμικού πλαισίου, έλλειψη πολιτικής βούλησης, αδυναμίες του μηχανισμού Διοίκησης, έντονες συγκρούσεις του δημόσιου συμφέροντος με το ιδιωτικό, επισημαίνοντας ότι το βιβλίο έχει ως βάση αναφοράς του την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και την ασφάλεια δικαίου και στα επιμέρους κεφάλαια που πραγματεύεται εξετάζει και δίνει απαντήσεις για την επάρκεια και αποτελεσματικότητα του σύγχρονου  νομικού πλαισίου, τόσο για την προστασία όσο και για την ανάπτυξη αυτών των περιοχών.

Ο ίδιος πρόσθεσε ότι «οι εκφάνσεις και η ουσία την προστασίας αναλύονται μέσα από τα οκτώ κεφάλαια του βιβλίου» και αναφέροντας ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τον «εκπληκτικό Εθνικό δρυμό της Πάρνηθας, όπως έχει διατηρηθεί στην πορεία των αιώνων» και σε αντιδιαστολή με την «πρόσφατη πολεοδόμηση του μεγαλύτερου μέρους του όρους»,  είπε ότι «η γραφή του βιβλίου επιτυγχάνει να δημιουργεί στον αναγνώστη εικόνες διαχρονικής και ουσιαστικής προστασίας των οικοσυστημάτων και της φύσης» και ότι «δεν περιορίζεται στην τυπική προστασία του χάρτη και των θεσμικών κειμένων».

Η ισχυρή επίδραση του ευρωπαϊκού καταδεικνύει εμμέσως και την ένδεια του ελληνικού θεσμικού πλαισίου

Επισκοπώντας τα κεφάλαια του βιβλίου, ο Δημήτριος Βασιλειάδης επισήμανε μεταξύ άλλων ότι:

-Η επιλογή του βιβλίου να έχει ως αφετηρία την ευρωπαϊκή νομοθεσία για τις προστατευόμενες περιοχές «είναι απολύτως ορθή», εξηγώντας ότι «η επίδραση του δικαίου της ΕΕ στον τομέα της προστασίας του περιβάλλοντος και των προστατευόμενων περιοχών στην Ελλάδα είναι τεράστια σε όλους τους τομείς»,αναφέροντας ωστόσο ότι: «αυτή η επιλογή καταδεικνύει εμμέσως και την ένδεια του ελληνικού θεσμικού πλαισίου».

-Επισήμανε την αξία και τη σημασία της παράθεσης στο βιβλίο του σημαντικότερου μέρους της ελληνικής νομοθεσίας για τις προστατευόμενες περιοχές.

-«Εξετάζονται συνθετικά τα πεδία των συγκρούσεων, το δίπολο – προστασία και ανάπτυξη- καθώς και τα δικαιώματα των ιδιωτών έναντι του δημοσίου συμφέροντος», επισήμανε ο ομιλητής αναφερόμενος σε σχετικό ειδικό κεφάλαιο της έκδοσης. Και εστιάζοντας στους «ενωσιακούς κατά βάση μηχανισμούς στάθμισης της περιβαλλοντικής προστασίας», έκρινε ως ιδιαίτερα σημαντικές τις «εθνικές ρυθμίσεις που εξειδικεύουν και υλοποιούν – η τουλάχιστον το επιχειρούν- το καθεστώς προστασίας αυτών των περιοχών», με βάση τις «αρχές της πρόληψης και της προφύλαξης, της δέουσας εκτίμησης, του δικαιώματος για την ανάπτυξη και την ιδιοκτησία, τη φέρουσα ικανότητα και την ακεραιότητα του τόπου, την αρχή της αναλογικότητας και την άρση των αναπόφευκτων συγκρούσεων»

-Χαρακτηρίζοντας τον Κανονισμό 2024/1991 για την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων, που τέθηκε σε ισχύ τον Αύγουστο 2024 ως «το σύγχρονο θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ»,σημείωσε ότι στον νέο Κανονισμό «πλάι στην οριοθέτηση, την καταγραφή και τον χαρακτηρισμό, τη θέσπιση στόχων διατήρησης και σχεδίων διαχείρισης των προστατευομένων περιοχών προστίθεται, και η λήψη συγκεκριμένων μέτρων για την αναστροφή (αποκατάσταση) των υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων και μέσω αυτής και για την προστασία και ενίσχυση των ειδών που κινδυνεύουν». Και υπογράμμισε ότι «στο βιβλίο αναλύονται οι γενικοί σκοποί του Κανονισμού, δηλαδή η μακροπρόθεσμη ανάκαμψη της βιοποικιλότητας, η ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων, η κλιματική ουδετερότητα και η ενίσχυση της επισιτιστικής ασφάλειας». Και «αποσαφηνίζονται το πεδίο εφαρμογής, οι δεσμευτικοί στόχοι και εξετάζονται οι διοικητικοί μηχανισμοί για την υλοποίηση τους».

-«Οι περιοχές Natura, το δικαίωμα της ιδιοκτησίας και τα ζητήματα αποζημίωσης» αφορά σε μία από τις συνολικά δέκα βασικές αποφάσεις του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) για τις οποίες όπως είπε ο κος Βασιλειάδης: «οι συγγραφείς παραθέτουν ιδιαίτερα εύστοχα αναδεικνύοντας τις κρίσεις και τα νομολογιακά δεδομένα με βάση το δίκαιο της ΕΕ για τις προστατευόμενες περιοχές, τα προστατευόμενα είδη αλλά και τα δικαιώματα των πολιτών».

-«Τα  βασικά στοιχεία του συστήματος προστασίας οικοτόπων και ειδών σε επτά ευρωπαϊκές χώρες, που αναλύονται στο βιβλίο με βάση το συγκριτικό δίκαιο είναι χρήσιμα για τον εντοπισμό ομοιοτήτων και διαφορών, κυρίως όμως για την αποτελεσματικότητα της προστασίας» επισήμανε ο ομιλητής.

Αποφάσεις που διαμορφώνουν το σύγχρονο νομολογιακό καθεστώς

Με βάση την πρόσφατη νομολογία του ΣτΕ, ειδικότερα τρεις αποφάσεις με τις οποίες εξετάστηκαν τα ζητήματα της νομιμότητας της Υπουργικής Απόφασης του 2023, που έθεσε τους στόχους διατήρησης των προστατευόμενων περιοχών, υποθέσεις, οι οποίες λόγω της σπουδαιότητας τους παραπέμφθηκαν να εξεταστούν σε αυξημένη σύνθεση οι συγγραφείς εξετάζουν το σύγχρονο νομολογιακό καθεστώς», είπε ο κος Βασιλειάδης.

Επισημαίνοντας ότι «ως γνωστόν τα πρακτικά επεξεργασίας προηγούνται και συχνά διαμορφώνουν τη νομολογία του Δικαστηρίου», αναφέρθηκε ο ίδιος στο Πρακτικό Επεξεργασίας του σχεδίου διατάγματος για τον χαρακτηρισμό, την οριοθέτηση και τον καθορισμό ζωνών και ειδικών κατηγοριών χρήσεων γης της Περιοχής Προστασίας της Βιοποικιλότητας της νήσου Γυάρου και της θαλάσσιας ζώνης», για το οποίο είπε ότι:

-Επιλύει σοβαρά ζητήματα, όπως της χρονικής αλληλουχίας της πράξης χαρακτηρισμού και της Υπουργικής Απόφασης, για τους στόχους και τα σχέδια διαχείρισης, και της νομιμότητας της υπουργικής απόφασης του 2017, η οποία κάνει χρήση της ευχέρειας που απονέμουν άρθρα της Ευρωπαϊκής Οδηγίας 2001/42/ΕΚ.

«Η υιοθέτηση μιας ολιστικής προσέγγισης για την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων , συμπεριλαμβανομένων των αστικών περιοχών σηματοδοτεί αναμφισβήτητα μετατόπιση του ενωσιακού δικαίου προς μια περισσότερο συστημική («οικοσυστημική») κατανόηση της περιβαλλοντικής ισορροπίας», τόνισε ο ομιλητής  αναφερόμενος στις προσεγγίσεις του βιβλίου για το σύγχρονο νομικό οπλοστάσιο με μνεία στον Κανονισμό, λέγοντας ότι «πράγματι η επαναφορά της οικολογικής λειτουργίας στο σύνολο του χώρου αποτελεί σπουδαία τομή, όταν και εφόσον επιτευχθεί».

Αλέξανδρος Κουλίδης: η Ελλάδα στην 11η θέση του κόσμου στις περιβαλλοντικές επιδόσεις

«Το βιβλίο δίνει απαντήσεις εύστοχες, πολύ καλά δουλεμένες, σε θέματα που μας απασχολούν διαχρονικά και με την έννοια αυτή, είναι ένα πάρα πολύ χρήσιμο σύγγραμμα, το οποίο θα το δούμε να χρησιμοποιείται ως σημείο αναφοράςσε πάρα πολλές περιπτώσεις», τόνισε ο Δρ Αλέξανδρος Κουλίδης Προϊστάμενος Τμήματος Γ’ στη Διεύθυνση Περιβαλλοντικής Αδειοδότησης του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Μάλιστα συνέδεσε την έκδοση και το περιεχόμενο του βιβλίου με την εξαιρετική πρόοδο που σημειώνει τα τελευταία δέκα χρόνια και την υψηλή θέση που έχει κατακτήσει η  Ελλάδα, σύμφωνα με το «Δείκτη Περιβαλλοντικών Επιδόσεων» Environmental Performance Index (EPI), ένα διεθνές εργαλείο αξιολόγησης, που αναπτύχθηκε από το YaleCenterforEnvironmentalLaw&Policy του YaleUniversity, σε συνεργασία με το ColumbiaUniversity, που αξιολογεί με επιστημονικά  δεδομένα και μετρήσεις για 180 χώρες σε 58 τομείς,την χάραξη πολιτικής για το περιβάλλον και τη βιωσιμότητα.

Ο EPI, οπιο αντιπροσωπευτικός δείκτης της δέσμευσης και της πορείας μιας χώρας στη βιωσιμότητα και την αειφόρο ανάπτυξη κατατάσσει την Ελλάδαστην 11η θέση του κόσμου. Κοντά – κοντά  με τη Σουηδία, τη Φινλανδία, τη Νορβηγία, τη Γερμανία, την Αυστρίακαι πάνω από τη Γαλλία και άλλες 168 χώρες του πλανήτη. Δεν ήμασταν πάντα εκεί. Σε αυτόν τον δείκτη ανεβήκαμε κατά 8,4 μονάδες στη βαθμολογία και κατά περίπου 30 θέσεις στη διεθνή κατάταξη την τελευταία δεκαετία, η  υψηλότερη βαθμολογία είναι στο 76 και εμείς είμαστε στο 67,3, εξήγησε ο ομιλητής και σημείωσε:

«Aς αναλογιστούμε τι σηματοδοτεί αυτή η επιτυχία για το αποτέλεσμα των καθημερινών προσπαθειών όλων όσοι από το ρόλο τους ασχολούνται με την προστασία του περιβάλλοντος στη χώρα μας,αλλά και πόσο ψηλά τίθεται πλέον ο πήχης των προσπαθειών μας για το πώς θα διατηρήσουμε, θα ενισχύσουμε και δεν θα υποχωρήσουμε από την υψηλή θέση που έχουμε κατακτήσει», υπογραμμίζοντας ότι:

«Το βιβλίο επιβεβαιώνει ακριβώς αυτό το αποτέλεσμα και τους υψηλούς στόχους των προσπαθειών μας, παραθέτοντας με πληρότητα και ιδιαίτερα εύστοχο φίλτρο, χωρίς να κουράζει,  τις σημαντικότερες διατάξεις για την προστασία των προστατευόμενων περιοχών και μέσα από το περιεχόμενο του βιβλίου αναδεικνύεται και η σκοπιμότητα όλων αυτών των διατάξεων». Πρόσθεσε δε ότι «πετυχαίνει από τις πρώτες σελίδες να αναδείξει το πλέγμα αυτών των διατάξεων και την αλληλοτροφοδότηση που αυτές έχουν, τόσο στο διαχειριστικό όσο και στο επίπεδο της θέσπισης και της ρύθμισης».

Αξιοθαύμαστη τεχνική ευστοχία σε βιβλίο γραμμένο από νομικούς

Μιλώντας και από τη σκοπιά του τεχνικού, ως χημικός μηχανικός,ο κος Κουλίδηςεπισήμανε ότι:«το βιβλίο παρότι είναι γραμμένο από νομικούς έχει μία αξιοθαύμαστη τεχνική ευστοχία». Εξηγώντας ότι «δεν υπάρχουν στο βιβλίο «περικοκλάδες επιχειρημάτων» και λέγοντας ότι «νομικοί επιστήμονες, που έχουν εντρυφήσει στο τεχνικό αντικείμενο, προσφέρουν στον αναγνώστημια πολύ καθαρή,  έτοιμη προς εφαρμογή διάσταση της προστασίας, τόσο των ευρωπαϊκά προστατευόμενων περιοχών Natura, όσο και των εθνικά προστατευόμενων περιοχών, όπως των Καταφυγίων Άγριας Ζωής».

Το πλαίσιο προστασίας έχει σημαντικά περιθώρια βελτίωσης

«Το βιβλίο προσφέρει και το συγκριτικό στοιχείο σε σχέση με άλλες χώρες», είπε ο ομιλητής και αφού αναφέρθηκε στις εξελίξεις που έχουν σημειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες  σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, σε πολλές και διαφορετικές χώρες με διαφορετικά συστήματα διακυβέρνησης, για την προστασία της βιοποικιλότητας σημείωσε ότι:

– «Είναι πολύ σημαντικό, ότι το βιβλίο, μέσα σε αυτό το διεθνές πλαίσιο και στη ροή των εξελίξεων από διάφορες χώρες, άλλες προωθημένες και άλλες όχι,  αποτυπώνει και αναδεικνύει τι έχουμε καταφέρει μέχρι τώρα στην προστασία του περιβάλλοντος. Και η αποτίμηση δεν βρίσκει μόνο θετικά, μας δείχνει ότι το ίδιο το πλαίσιο έχει σημαντικά περιθώρια βελτίωσης».

Νέα δεδομένα για ΑΠΕ και άλλες δραστηριότητες σε περιοχές Νatura

-«Πριν τρία χρόνια, υπό την αγωνία της ενεργειακής κρίσης από τον πόλεμο στην Ουκρανία, εμφανίστηκε για πρώτη φορά, στον Κανονισμό για τις ΑΠΕ στο Ευρωπαϊκό ΦΕΚ, η έννοια του υπέρτερου συμφέροντος ως εργαλείου για την υπέρβαση των περιορισμών, που κατά τα άλλα ισχύουν στις περιοχές του δικτύου Νatura»,  είπε ο κοςΚουλίδης και σημείωσε και ότι:

-«Αυτή η ρύθμιση αποδεικνύεται ότι «δεν είναι στιγμιαία», καθώς εμφανίζεται στην Οδηγία για το νέο ρυθμιστικό πλαίσιο τον Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, σύμφωνα με τις προτάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Αφορά δε τόσο την καθαρή ενέργεια, όσο και τα δίκτυα ενέργειας,  τα οποία εκτός από την Ελλάδα παρουσιάζουν καθυστέρηση στην ανάπτυξη τους σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, στη βιομηχανία και σειρά άλλων τομέων.

Με βάση αυτές τις διαπιστώσεις, ο ομιλητής σημείωσε ότι: «σε ευρωπαϊκό επίπεδο με άμεσο απόηχο στην Ελλάδα από ρυθμιστές και νομοθέτες εμφανίζονται διάφορες τάσεις υπέρβασης του πλαισίου για την προστασία της βιοποικιλότητας», κατά τρόπο που, όπως είπε χαρακτηριστικά, μας δίνουν το μήνυμα ότι: «ίσως να το παρατραβήξαμε με την προστασία», εξηγώντας, «υπό την έννοια ότι το πλαίσιο αυτό δεν είναι στατικό και απομονωμένο».

Και σημείωσε ότι: «έχοντας μελετήσει τις γνώσεις που μας προσφέρει το βιβλίο, είμαστε πιο έτοιμοι να αντιληφθούμε εις βάθος και εντέλει να εφαρμόσουμε ο καθένας στον τομέα του επερχόμενες εξελίξεις τόσο με βάση τον νέο κανονισμό για τη βιοποικιλότητα, όσο και την οδηγία για τις ΑΠΕ».

Αναμένεται ευρύ πεδίο συγκρούσεων για τους στόχους διατήρησης

Μιλώντας για τους στόχους διατήρησης, οι οποίοι είναι θεσπισμένοι από το 1992 αλλά «τώρα γίνεται επιτακτική η εφαρμογή τους», ο αξιωματούχος της διοίκησης του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας προέβλεψε ότι: «τώρα στην αρχή της εφαρμογής τους θα δημιουργηθεί ένα ευρύ πεδίο συγκρούσεων», εξαιτίας της αποτύπωσης τους ως μία μόνον έννοια.

Εξήγησε ότι οι στόχοι διατήρησης είναι ένα μέγεθος αλλά έχουν πολυδιάστατη οντότητα, καθώς σχετίζονται με τον πληθυσμό των ειδών, την ύπαρξη παραγόντων πίεσης, με τη δυνατότητα να αντιμετωπίζονται οι οικοσυστημικές λειτουργίες και κρίσεις.

Ανέφερε ως παράδειγμα την έκταση ενός οικοτόπου έκτασης πχ  352 στρεμμάτων και έθεσε το ερώτημα εάν σε αυτή την έκταση θα μπορούσε ή όχι,«κάποιος να φτιάξει ένα σπίτι», σε έκταση πχ μισού στρέμματος, αν μάλιστα ο οικότοπος είναι ευαίσθητος στις εποχιακές διακυμάνσεις. Δηλαδή  η έκτασή του από φυσικούς και μόνον παράγοντες αυξομειώνεται

Επισημαίνοντας τη χρησιμότητα του βιβλίου στην κατανόηση δύσκολων εννοιών, όπως οι στόχοι διαχείρισης, ο κος Κουλίδης είπε ότι: «οι  απαντήσεις δεν είναι ενιαίες, δεν έχουμε μία συνταγή για όλους τους στόχους διατήρησης». Και τόνισε ότι:

-«Χρειάζονται νηφάλιες προσεγγίσεις, εξετάζοντας όλους τους παράγοντες, όχι μόνο αυτούς που είναι ορατοί  με την πρώτη ματιά αλλά και αυτούς που χρειάζονται περισσότερη εμβάθυνση».

Αποκατάσταση της φύσης όσο γίνεται κοντά στο ανθρωπογενές περιβάλλον

Τέλος ο κος Κουλίδης αναφέρθηκε στην πρόσφατη Οδηγία για την προστασία του εδάφους λέγοντας ότι «θα πάει χέρι- χέρι με τονΚανονισμό αποκατάστασης της φύσης» και τονίζοντας ότι «μόνο ευπρόσδεκτες είναι τέτοιες πρωτοβουλίες».Όπως υπογράμμισε:

«Το στοίχημα είναι αυτή η αποκατάσταση της βιοποικιλότητας να ξεκινήσει και να αρχίσει να δίνει αποτελέσματα σε περιοχές που να είναι όσο γίνεται κοντά στο ανθρωπογενές περιβάλλον.Μόνο έτσι θα αποκτήσει ευρεία εφαρμογή και αποδοχή αυτός ο Κανονισμός, όταν αρχίσουμε και αποκαθιστούμε οικοσυστήματα περιαστικά, οικιστικά και αρχίζει ο κόσμος γύρω τους, να απολαμβάνει τα οφέλη».

Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη: η προστασία της φύσης και η ανάπτυξη δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εχθροί.

«Το ελληνικό φυσικό περιβάλλον αξίζει ένα σταθερό, συνεκτικό και αποτελεσματικό σύστημα προστασίας. Ένα σύστημα που να μην καθυστερεί, να μην αφήνει κενά και να μην δημιουργεί αβεβαιότητα. Ένα σύστημα που να προστατεύει πραγματικά τη βιοποικιλότητα, αλλά ταυτόχρονα να επιτρέπει και τον σωστό σχεδιασμό των βιώσιμων δραστηριοτήτων. Γιατί η προστασία της φύσης και η ανάπτυξη δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως εχθροί. Είναι δύο πλευρές της ίδιας ανάγκης για ένα βιώσιμο μέλλον.Αυτό είναι το κεντρικό μήνυμα αυτού του βιβλίου», τόνισε η Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη, Δικηγόρος ΜΔΕ, MScΥποψήφια ΔΝ στο Δίκαιο Περιβάλλοντος και Πολεοδομίας, Συγγραφέας του βιβλίου.

«Η δεύτερη έκδοση δεν αρκείται στην καταγραφή των προβλημάτων. Επιχειρεί να εντοπίσει τη ρίζα τους. Και η απάντηση, κατά τη γνώμη μας, δεν έγκειται στην έλλειψη νομοθετικής φιλοδοξίας — αντιθέτως, η φιλοδοξία περισσεύει. Έγκειται στην αποσπασματικότητα: κάθε νέα ρύθμιση εισάγεται χωρίς να έχουν ολοκληρωθεί οι προηγούμενες, χωρίς την εξασφάλιση των προϋποθέσεων εφαρμογής, και χωρίς επίλυση των προϋφιστάμενων δομικών ελλείψεων», είπε η κα Τσακαλογιάννη και μιλώντας για τις νέες εξελίξεις,  τις εκκρεμότητες και τα ανοιχτά προς αντιμετώπιση ζητήματα για τις προστατευόμενες περιοχές σημείωσε ότι:

-«Οι στόχοι διατήρησης εκδόθηκαν εν μέσω εκκρεμών Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ). Ο Κανονισμός 2024/1991 απαιτεί αποκατάσταση σε περιοχές που δεν έχουν ακόμη οριοθετηθεί πλήρως». Περιγράφοντας το αποτέλεσμα με μία εικόνα είπε ότι «είναι σαν να χτίζεις τον τρίτο όροφο ενός κτηρίου, ενώ τα θεμέλια είναι ακόμη ημιτελή».

Ειδικότερα η κα Τσακαλογιάννη εξήγησε και επισήμανε τα ακόλουθα:

-Για τις Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ): «Η χώρα καλείται να αδειοδοτεί έργα, να εκτιμά επιπτώσεις, να διαχειρίζεται αιτήσεις επενδυτών, χωρίς το επιστημονικό υπόβαθρο, που μόνο οι ολοκληρωμένες ΕΠΜ και τα Προεδρικά Διατάγματα μπορούν να παρέχουν», οι οποίες έως σήμερα δεν έχουν ολοκληρωθεί στο σύνολο τους, από τον Μάρτιο του 2019,όταν το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας ανέθεσε την εκπόνηση τους κατά συστάδες περιοχών σε 23 ΕΠΜ, οι οποίες θα κάλυπταν το σύνολο των 436 περιοχών Natura

Επισήμανε ότι αυτές οι μελέτες ουσιαστικά ξεκίνησαν εκ νέου την άνοιξη του 2022, καθώς στο μεταξύ ο νόμος 4685/2020 εισήγαγε νέες κατηγορίες χρήσεων γης για τις τέσσερις ζώνες προστασίας των περιοχών Natura.

-«Η αλλαγή αυτή ουσιαστικά ανέτρεψε το αντικείμενο των μελετών που ήδη βρίσκονταν σε εξέλιξη», είπε η ομιλήτρια υπογραμμίζοντας ότι:

-«Είναι πλέον νομική και ηθική επιταγήγια τη Διοίκηση, για τον νομοθέτη, για τους νομικούς και μελετητές που εργάζονται σε αυτό το πεδίο, να επιταχυνθεί η ολοκλήρωση των ΕΠΜ, να εκδοθούν επιτέλους τα Προεδρικά Διατάγματα, και να θεμελιωθεί ένα λειτουργικό, σαφές, και σταθερό πλαίσιο για τη διαχείριση της ελληνικής φυσικής μας κληρονομιάς».

-Για  τον νέο Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1991 για την αποκατάσταση της φύσης: «Ο Κανονισμός θέτει δεσμευτικούς ποσοτικούς στόχους: αποκατάσταση σημαντικού ποσοστού υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων έως το 2030, το 2040 και το 2050. Απαιτεί από τα κράτη-μέλη να καταρτίσουν Εθνικά Σχέδια Αποκατάστασης, να επιλέξουν δείκτες, να παρακολουθούν την πρόοδο, να υποβάλουν εκθέσεις στην Επιτροπή. Συνδέει, επίσης, την αποκατάσταση με τους κλιματικούς στόχους της Ένωσης, αναγνωρίζοντας ότι η οικολογική υποβάθμιση επιταχύνει τους κλιματικούς κινδύνους και υπονομεύει την επισιτιστική ασφάλεια», είπε η κα Τσακαλογιάννη.

Εξήγησε ωστόσο η ίδια ότι όπως τεκμηριώνεται στην δεύτερη έκδοση του βιβλίου, «η τελική μορφή του σχεδίου αποφασίζεται από το ίδιο το κράτος-μέλος» και ότι «πλήθος εξαιρέσεων, ιδίως για τον αγροτικό τομέα, αντικατοπτρίζουν την πολιτική πίεση, που δέχθηκε ο Κανονισμός κατά την κατάρτισή του».

Και έθεσε ερωτήματα για την πολιτική βούληση των κρατών μελών στην εφαρμογή του Κανονισμού. Και ειδικότερα για την κατάρτιση αξιόπιστουΕθνικού Σχεδίου Αποκατάστασης από την Ελλάδα, σε συνδυασμό με την ολοκλήρωση του θεσμικού πλαισίου, με την έκδοση Προεδρικών Διαταγμάτων, που θα οριοθετήσουν τις ζώνες προστασίας.

Το νομικό και ουσιαστικό κενό αποτελούν δυστυχώς επιλογή

Η ομιλήτρια ανέπτυξε την πρόταση της συγγραφικής ομάδας του βιβλίου για εφαρμογή του «κυλιόμενου σχεδιασμού» (rollingplanning) ώστε να υπάρχει ασφάλεια δικαίου έως την ολοκλήρωση και θεσμοθέτηση του περιβαλλοντικού σχεδιασμού και παρουσίασε την ανάλυση και τα βασικά συμπεράσματα της έκδοσης για σημαντικές αποφάσεις του ΔΕΕ και του ΣτΕ.

Απευθύνοντας μήνυμα, όπως είπε«όχι μόνο στους ακαδημαϊκούς και τους νομικούς, αλλά και στα στελέχη της δημόσιας διοίκησης, στον επιστημονικό κόσμο, στους επενδυτές, και σε κάθε πολίτη που κατανοεί ότι η προστασία της φύσης δεν μπορεί να μας περιμένει» η Ιφιγένεια Τσακαλογιάννη ολοκλήρωσε την ομιλία της λέγοντας:

«Αν κάτι μας έχει διδάξει η μελέτη αυτού του πεδίου, είναι ότι το νομικό και ουσιαστικό κενό αποτελούν δυστυχώς επιλογή, και η επιλογή αυτή έχει κόστος που το πληρώνει ήδη το φυσικό περιβάλλον, και αργότερα, αναπόφευκτα, όλοι μας».

Φωτογραφίες: ΝΟΜΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ/ΒΑΣΙΛΗΣ ΡΕΜΠΑΠΗΣ