Κληρονομίες: τι αλλάζει για διαθήκες πριν και μετά τις 16 Σεπτεμβρίου

Από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 αλλάζει ουσιαστικά το τοπίο στις κληρονομιές, στις διαθήκες, στη νόμιμη μοίρα, στα χρέη, στα δικαιώματα συζύγων και συντρόφων, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο μπορεί κάποιος να οργανώσει εν ζωή τη μεταβίβαση της περιουσίας του μετά θάνατον.

Διαθήκη που συντάχθηκε ή ανακλήθηκε πριν από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 εξακολουθεί, ως προς τον τύπο και την ικανότητα του διαθέτη, να κρίνεται με το προηγούμενο δίκαιο, ακόμη και αν ο θάνατος συμβεί αργότερα. Αντίθετα, μετά τις 16 Σεπτεμβρίου 2026 η διανομή κληρονομίας υπάγεται στο νέο σύστημα ακόμη και για παλαιότερο θάνατο, εφόσον δεν έχει ήδη ασκηθεί αγωγή διανομής.

Ο ν. 5303/2026, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Α΄81/22.5.2026 αντικαθιστά ολόκληρο το Πέμπτο Βιβλίο του Αστικού Κώδικα και εισάγει νέα εργαλεία οικογενειακού και περιουσιακού σχεδιασμού, αλλάζει τη νόμιμη μοίρα από εμπράγματη συμμετοχή σε χρηματική αξίωση, περιορίζει την προσωπική ευθύνη του κληρονόμου για χρέη της κληρονομίας και αναγνωρίζει για πρώτη φορά συγκεκριμένα δικαιώματα σε σύντροφο ελεύθερης ένωσης.

1. Ημερομηνία ορόσημο είναι η 16η Σεπτεμβρίου 2026

Τα Μέρη Α΄, Β΄ και Γ΄ του νέου νόμου εφαρμόζονται στις κληρονομικές σχέσεις προσώπων των οποίων ο θάνατος επέρχεται στις 16 Σεπτεμβρίου 2026 ή αργότερα.

Για θανάτους έως και τις 15 Σεπτεμβρίου εφαρμόζεται κατά κανόνα το προηγούμενο κληρονομικό καθεστώς, με τις ειδικές εξαιρέσεις που προβλέπουν οι μεταβατικές διατάξεις.

2. Έρχονται οι κληρονομικές συμβάσεις

Μία από τις μεγαλύτερες αλλαγές είναι η δυνατότητα σύναψης κληρονομικής σύμβασης αιτία θανάτου.

Ο κληρονομούμενος μπορεί πλέον με σύμβαση να εγκαταστήσει κληρονόμο, να συστήσει καταπίστευμα, κληροδοσία ή τρόπο και να επιλέξει ακόμη και το εφαρμοστέο δίκαιο στην κληρονομική διαδοχή.

Η σύμβαση καταρτίζεται ενώπιον συμβολαιογράφου, με αυτοπρόσωπη παρουσία των συμβαλλομένων. Κληρονομικές συμβάσεις μπορούν να καταρτίζονται από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026.

3. Επιτρέπεται και εκ των προτέρων παραίτηση

Από την ίδια ημερομηνία επιτρέπεται και σύμβαση εκ των προτέρων παραίτησης από δικαιώματα στην κληρονομία.

Πρόκειται για σημαντική αλλαγή στον οικογενειακό και περιουσιακό σχεδιασμό, επειδή δίνει τη δυνατότητα να συμφωνηθούν πριν από τον θάνατο ζητήματα που μέχρι σήμερα αντιμετωπίζονταν κυρίως εκ των υστέρων.

Οι συμβάσεις αυτές επίσης μπορούν να καταρτίζονται από 16.9.2026.

4. Η νόμιμη μοίρα γίνεται χρηματική αξίωση

Η σημαντικότερη αλλαγή για ακίνητα και οικογενειακή περιουσία αφορά τη νόμιμη μοίρα.

Οι κατιόντες, οι γονείς και ο επιζών σύζυγος που θα καλούνταν εξ αδιαθέτου εξακολουθούν να προστατεύονται, αλλά η νόμιμη μοίρα δεν λειτουργεί πλέον κατ’ αρχήν ως άμεση συμμετοχή σε συγκεκριμένο περιουσιακό στοιχείο.

Γίνεται χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου, ίση με το μισό της αξίας της εξ αδιαθέτου μερίδας.

Αυτό μπορεί να διευκολύνει σημαντικά τη διατήρηση ακινήτων, επιχειρήσεων ή άλλων περιουσιακών στοιχείων σε έναν κληρονόμο χωρίς αναγκαστική πολυδιάσπαση της κυριότητας.

5. Το δικαστήριο μπορεί πάντως να δώσει αυτούσιο ακίνητο

Η χρηματική φύση της νόμιμης μοίρας δεν είναι απόλυτη. Το δικαστήριο μπορεί, αν το επιβάλλουν οι περιστάσεις, να διατάξει αντί χρηματικής καταβολής την αυτούσια απόδοση ποσοστού ή συγκεκριμένου περιουσιακού στοιχείου της κληρονομίας που αντιστοιχεί στη νόμιμη μοίρα.

Άρα ο γενικός κανόνας είναι χρηματική απαίτηση, αλλά υπάρχει δυνατότητα πραγματικής απόδοσης περιουσίας.

6. Ενισχύεται η θέση του επιζώντος συζύγου

Αλλάζει και η εξ αδιαθέτου διαδοχή. Όταν ο επιζών σύζυγος συντρέχει με ένα τέκνο, λαμβάνει πλέον το ένα τρίτο της κληρονομίας.

Όταν συντρέχει με δύο ή περισσότερα τέκνα, λαμβάνει το ένα τέταρτο, ενώ με συγγενείς δεύτερης τάξης δικαιούται το μισό.

Παράλληλα διατηρεί το λεγόμενο «εξαίρετο», δηλαδή ορισμένα οικιακά αντικείμενα

7. Ένα έτος αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής κατοικίας

Νέα προστασία προβλέπεται και για την κύρια κατοικία.

Αν στην κληρονομία περιλαμβάνεται ακίνητο που αποτελούσε τον κύριο τόπο διαμονής του θανόντος και του συζύγου, ο επιζών σύζυγος δικαιούται αποκλειστική χρήση χωρίς αντάλλαγμα για έναν χρόνο από τον θάνατο.

Πρόκειται για πρακτική προστασία ώστε ο επιζών να μη βρεθεί άμεσα χωρίς στέγη λόγω της κληρονομικής διαδοχής.

8. Δικαίωμα και για σύντροφο ελεύθερης ένωσης

Το νέο δίκαιο αναγνωρίζει για πρώτη φορά συγκεκριμένη θέση στον σύντροφο που ζούσε με τον κληρονομούμενο σε μόνιμη ελεύθερη ένωση.

Εφόσον δεν υπάρχει σύζυγος, ο σύντροφος μπορεί υπό προϋποθέσεις να αποκτήσει δικαιώματα, εφόσον η συμβίωση διήρκεσε τουλάχιστον τρία χρόνια πριν από τον θάνατο ή υπήρχαν κοινά τέκνα.

Εάν δεν υπάρχει σύζυγος ή συγγενής που να καλείται στην κληρονομία, μπορεί να περιέλθει σε αυτόν η κληρονομία, μετά από δικαστική βεβαίωση των προϋποθέσεων.

9. Προστασία κατοικίας και για τον σύντροφο

Αν το ακίνητο ήταν η κύρια κατοικία του θανόντος και του συντρόφου ελεύθερης ένωσης, ο τελευταίος μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να έχει δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης χωρίς αντάλλαγμα για ένα έτος.

Παράλληλα ρυθμίζεται και η συνέχεια της μίσθωσης της κύριας κατοικίας, με ειδικούς κανόνες για σύντροφο σε ελεύθερη ένωση.

10. Περιορίζεται η προσωπική ευθύνη για χρέη

Πολύ μεγάλη αλλαγή υπάρχει και στα κληρονομικά χρέη.

Ο νέος Αστικός Κώδικας προβλέπει ότι ο κληρονόμος δεν ευθύνεται κατ’ αρχήν με την προσωπική του περιουσία για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας.

Η ευθύνη μπορεί όμως να επεκταθεί στην ατομική του περιουσία εάν ο ίδιος επιλέξει να διαχειρίζεται και να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομία ή παραβιάσει τους περιορισμούς που θέτει ο νόμος, για παράδειγμα διαθέτοντας κληρονομιαία περιουσία κατά τρόπο που ζημιώνει τους δανειστές.

Η αλλαγή αυτή περιορίζει τον κίνδυνο ένας κληρονόμος να βρεθεί αντιμέτωπος με χρέη μεγαλύτερα από την αξία της κληρονομίας.

11. Δεν μπορεί να διαθέτει ελεύθερα την κληρονομία χωρίς συνέπειες

Η προστασία από τα χρέη συνοδεύεται από περιορισμούς.

Μέχρι να ολοκληρωθεί η προβλεπόμενη διαδικασία, ο κληρονόμος δεν μπορεί κατ’ αρχήν να διαθέτει ελεύθερα αντικείμενα της κληρονομίας χωρίς άδεια, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις.

Εάν παραβιάσει τους κανόνες ή μειώσει από υπαιτιότητά του την αξία της κληρονομίας, μπορεί να αποκτήσει προσωπική ευθύνη απέναντι στους δανειστές.

12. Αλλάζουν οι ιδιόγραφες διαθήκες

Ο νέος νόμος αναμορφώνει και τη διαδικασία των ιδιόγραφων διαθηκών.

Η ιδιόγραφη διαθήκη μπορεί να κατατεθεί από τον διαθέτη αυτοπροσώπως σε συμβολαιογράφο για φύλαξη, ενώ η διαδικασία κήρυξης ως κυρίας αλλάζει για κληρονομικές σχέσεις προσώπων που αποβιώνουν από 16 Σεπτεμβρίου 2026 και μετά.

Για θανάτους μέχρι και τις 15 Σεπτεμβρίου εφαρμόζεται το προηγούμενο διαδικαστικό καθεστώς.

13. Παλιές διαθήκες δεν ακυρώνονται

Οι μεταβατικές διατάξεις προστατεύουν τις ήδη συνταγμένες διαθήκες.

Διαθήκη που συντάχθηκε ή ανακλήθηκε πριν από την έναρξη του νέου καθεστώτος εξακολουθεί, ως προς τον τύπο και την ικανότητα του διαθέτη, να κρίνεται με το προηγούμενο δίκαιο, ακόμη και αν ο διαθέτης πεθάνει μετά τις 16 Σεπτεμβρίου 2026.

Άρα δεν χρειάζεται να ξανασυνταχθούν αυτομάτως όλες οι παλιές διαθήκες.

14. Αλλάζει η διανομή ακόμη και παλιότερων κληρονομιών

Μία ιδιαίτερα σημαντική μεταβατική ρύθμιση αφορά τη διανομή.

Μετά τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, η διανομή κληρονομίας διέπεται από το νέο καθεστώς ακόμη και αν ο θάνατος είχε συμβεί νωρίτερα, εφόσον μέχρι τότε δεν έχει ασκηθεί αγωγή διανομής.

Αυτό σημαίνει ότι το νέο δίκαιο μπορεί να επηρεάσει και υφιστάμενες, αδιανέμητες κληρονομίες.

15. Νέο τοπίο για ακίνητα, οικογένειες και περιουσιακό σχεδιασμό

Συνολικά, η μεταρρύθμιση αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο θα οργανώνονται κληρονομιές με ακίνητα, επιχειρήσεις και οικογενειακές περιουσίες.

Οι κληρονομικές συμβάσεις επιτρέπουν μεγαλύτερο προγραμματισμό πριν από τον θάνατο. Η μετατροπή της νόμιμης μοίρας σε χρηματική απαίτηση μπορεί να περιορίσει την κατάτμηση ακινήτων μεταξύ πολλών μεριδούχων. Η περιορισμένη προσωπική ευθύνη για χρέη μειώνει τον κίνδυνο για τους κληρονόμους, ενώ οι νέες ρυθμίσεις για συζύγους και συντρόφους ελεύθερης ένωσης αλλάζουν την εξ αδιαθέτου διαδοχή.

Το κρίσιμο χρονικό σημείο είναι η 16η Σεπτεμβρίου 2026. Για θανάτους από την ημερομηνία αυτή και μετά ενεργοποιείται κατά κανόνα το νέο σύστημα, ενώ οι ήδη υπάρχουσες διαθήκες και οι παλιότερες κληρονομικές υποθέσεις ακολουθούν τις ειδικές μεταβατικές ρυθμίσεις του νόμου