Λύματα: οι μισοί οικισμοί εκτός συμμόρφωσης και νέα πρόστιμα στον ορίζοντα

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Η διαχείριση των αστικών λυμάτων παραμένει ένα ανοιχτό και διαχρονικό πρόβλημα για τη χώρα. Εκατοντάδες οικισμοί όλων των κατηγοριών εξακολουθούν να βρίσκονται εκτός συμμόρφωσης, ενώ σημαντικό μέρος του πληθυσμού στερείται βασικών υποδομών αποχέτευσης. Το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη ένταση σε παράκτιες και τουριστικές περιοχές, όπου οι περιβαλλοντικές πιέσεις πολλαπλασιάζονται και πλήττουν ευαίσθητα οικοσυστήματα.

Τα πρόστιμα από την Ευρωπαϊκή Ένωση ήδη επιβαρύνουν τη χώρα και απειλούνται νέα, λόγω της αυστηροποίησης του πλαισίου. Πρόκειται εδώ και σχεδόν μισό αιώνα για ένα χαμένο στοίχημα, ως αποτέλεσμα διαχρονικών καθυστερήσεων, κακής διαχείρισης έργων και ενός περίπλοκου πλέγματος αρμοδιοτήτων που εμποδίζει την αποτελεσματική δράση.

Αυτά τα θέματα καταγράφει με στοιχεία  νέα έρευνα 9μελούς ομάδας ειδικών επιστημόνων της διαΝΕΟσις, με συντονιστή τον Κωνσταντίνο Αραβώση, καθηγητή και κάτοχο έδρας Unesco στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και αντιπρόεδρο αρμόδιο για τον κλάδο διαχείρισης αποβλήτων της Ρυθμιστικής Αρχής Αποβλήτων, Ενέργειας Υδάτων (ΡΑΑΕΥ). Η έρευνα περιλαμβάνει προτάσεις για την επιτάχυνση της εφαρμογής του εθνικού Σχεδίου Διαχείρισης Λυμάτων, που υλοποιεί το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας και κατευθύνσεις για να εφαρμοστούν στην διαχείριση των υγρών αποβλήτων κανόνες κυκλικής οικονομίας σύμφωνα με τις υποχρεώσεις της χώρας από το ευρωπαϊκό πλαίσιο.

Eκτεταμένο πρόβλημα μη συμμόρφωσης σε οικισμούς όλων των κατηγοριών

Η έρευνα της διαΝΕΟσις  καταγράφει την υστέρηση της χώρας να ανταποκριθεί στις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της επί σχεδόν μισό αιώνα, από την ένταξή της στην τότε ΕΟΚ, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 και υπογραμμίζει ότι παρά τη σημαντική πρόοδο που έχει καταγραφεί τις τελευταίες δεκαετίες στη διαχείριση των αστικών λυμάτων, η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ένα εκτεταμένο πρόβλημα μη συμμόρφωσης σε οικισμούς όλων των κατηγοριών.

♦ Από τους 482 οικισμούς προτεραιότητας άνω των 2.000 κατοίκων, σχεδόν οι μισοί παραμένουν εκτός των απαιτήσεων της ευρωπαϊκής νομοθεσίας, επηρεάζοντας εκατομμύρια πολίτες.

♦ Στους οικισμούς κάτω των 2000 κατοίκων,  μεγάλο τμήμα του πληθυσμού τους, περίπου 2,5 εκατομμύρια που ζουν σε μικρότερους οικισμούς, εξακολουθούν να στερούνται οργανωμένα δίκτυα και συστήματα αποχέτευσης.

Κατανομή οικισμών προτεραιότητας, ανά προτεραιότητα και ποσοστό συμμόρφωσης

Οικισμός	Αριθμός οικισμών	Σύνολο ισοδύναμων κατοίκων	Αριθμός σε συμμόρφωση	Συμμόρφωση (%)	Μη συμμόρφωση (%)
Οικισμοί Α’ προτεραιότητας	19	6.599.387	16	84	16
Οικισμοί Β’ προτεραιότητας	64	3.206.977	56	87,5	12,5
Οικισμοί Γ’ προτεραιότητας	399	2.114.506	182	46	54
Σύνολο	482	11.920.870	254	53	47

Πηγή: Μονάδα Οργάνωσης της Διαχείρισης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων (ΜΟΔ Α.Ε.) (2025). Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο Λυμάτων.

Η μη συμμόρφωση δεν είναι μόνο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά και σοβαρό οικονομικό βάρος. Η χώρα ήδη καταβάλλει σημαντικά πρόστιμα λόγω καθυστερήσεων στην εφαρμογή της σχετικής ευρωπαϊκής οδηγίας, ενώ παραμένει υπό την απειλή νέων κυρώσεων. Η πρόσφατη αυστηροποίηση των ευρωπαϊκών κανόνων, που επεκτείνει τις υποχρεώσεις και σε μικρότερους οικισμούς, αυξάνει περαιτέρω την πίεση, καθιστώντας επιτακτική την επιτάχυνση των έργων και την κάλυψη των διαχρονικών ελλείψεων.

Η διαχείριση των αστικών λυμάτων στην Ελλάδα εξακολουθεί να αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές προκλήσεις. Από τη δεκαετία του 1990 μέχρι σήμερα έχουν κατασκευαστεί εκατοντάδες δίκτυα αποχέτευσης και μονάδες βιολογικού καθαρισμού, καλύπτοντας πλέον μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι πλήρης, καθώς σημαντικός αριθμός οικισμών παραμένει εκτός συμμόρφωσης με τις ευρωπαϊκές απαιτήσεις.

Σχεδόν οι μισοί οικισμοί προτεραιότητας είναι ακόμη εκτός συμμόρφωσης

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Εθνικού Επιχειρησιακού Σχεδίου Λυμάτων, στη χώρα έχουν καταγραφεί συνολικά 482 οικισμοί προτεραιότητας, που καλύπτουν περίπου 11,9 εκατομμύρια ισοδύναμους κατοίκους. Από αυτούς, μόλις 254 οικισμοί, δηλαδή λίγο πάνω από το 50%, συμμορφώνονται με την ευρωπαϊκή οδηγία για τα αστικά λύματα.

Αντίθετα, 228 οικισμοί, ποσοστό 47%, εξακολουθούν να μην πληρούν τις απαιτήσεις. Η εικόνα γίνεται πιο ανησυχητική αν δει κανείς την κατανομή ανά κατηγορία.

Στους οικισμούς Α’ προτεραιότητας, που αφορούν τις μεγαλύτερες πόλεις με ευαίσθητους αποδέκτες, 3 από τους 19 παραμένουν εκτός συμμόρφωσης. Στους οικισμούς Β’ προτεραιότητας, 8 από τους 64 δεν συμμορφώνονται. Το μεγαλύτερο πρόβλημα εντοπίζεται στους οικισμούς Γ’ προτεραιότητας, όπου περισσότεροι από τους μισούς, συγκεκριμένα 217 από τους 399, δεν καλύπτουν τις απαιτήσεις.

Με βάση την πληθυσμιακή κατανομή, το πρόβλημα αφορά εκατομμύρια πολίτες. Περίπου 2,1 εκατομμύρια ισοδύναμοι κάτοικοι βρίσκονται σε οικισμούς Γ’ προτεραιότητας, όπου η μη συμμόρφωση ξεπερνά το 50%, ενώ σημαντικά προβλήματα καταγράφονται και σε μικρότερο βαθμό στις άλλες κατηγορίες.

Κατανομή οικισμών προτεραιότητας, ανά περιφέρεια και ποσοστό συμμόρφωσης

Περιφέρεια	Σύνολο οικισμών	Οικισμοί σε συμμόρφωση	Οικισμοί σε μη συμμόρφωση	Ποσοστό συμμόρφωσης
Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης	36	21	15	58%
Αττικής	49	8	41	16%
Βορείου Αιγαίου	16	7	9	44%
Δυτικής Ελλάδας	35	17	18	49%
Δυτικής Μακεδονίας	15	12	3	80%
Ηπείρου	22	14	8	64%
Θεσσαλίας	36	17	19	47%
Ιονίων Νήσων	13	12	1	92%
Κεντρικής Μακεδονίας	105	65	40	62%
Κρήτης	30	21	9	70%
Νοτίου Αιγαίου	36	22	14	61%
Πελοποννήσου	36	20	16	56%
Στερεάς Ελλάδας	53	18	35	34%
Σύνολο	482	254	228	53%

Πηγή: Μονάδα Οργάνωσης της Διαχείρισης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων (ΜΟΔ Α.Ε.) (2025). Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο Λυμάτων.

«Στο Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο Λυμάτων εντάσσονται συνολικά 482 οικι­σμοί προτεραιότητας. Από αυτούς, 254 οικισμοί, ποσοστό λίγο πάνω από το 50%, έχουν επιτύχει συμμόρφωση με τις απαιτήσεις της Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ (Μονάδα Οργάνωσης της Διαχείρισης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων, 2025). Ωστόσο, το γεγονός ότι σχεδόν το ήμισυ των οικισμών εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός συμμόρφωσης υπογραμμίζει την ανάγκη για επιτάχυνση της υλοποίησης των απαιτούμενων έργων επεξεργασίας και διαχείρισης λυμάτων. Οι ελλείψεις αυτές ενδέχεται να οδηγήσουν σε περιβαλλοντικές επιπτώσεις, αλλά και χρηματικές κυρώσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή λόγω μη τήρησης των προθεσμιών συμμόρφωσης», τονίζει η έρευνα της διαΝΕΟσις.

Κατηγοριοποίηση των οικισμών προτεραιότητας σε μη συμμόρφωση με την Οδηγία 91/271/ΕΟΚ

Κατηγοριοποίηση των μη συμμορφούμενων οικισμών	Αριθμός οικισμών
προτεραιότητας, με βάση τον τρόπο αντιμετώπισης	A’ & B’	Γ’	Σύνολο	Σύνολο (%)
Οικισμοί σε συμμόρφωση με την Οδηγία 91/271/ΕΟΚ	72	182	254	53%
Οικισμοί σε μη συμμόρφωση	11	217	228	47%
Οικισμοί με πλήρεις λειτουργικές υποδομές και ελλιπείς συνδέσεις ή μετρήσεις εκροής (εν δυνάμει C)	1	13	14	6%
Οικισμοί με παλιότερα κατασκευασμένα έργα (δικτύων και ΕΕΛ), τα οποία εμφανίζουν προβλήματα	0	7	7	3%
Οικισμοί με ενταγμένα ή υπό ένταξη έργα στο ΕΣΠΑ 2014-2020, με σχεδιασμό ολοκλήρωσης στη συγκεκριμένη προγραμματική περίοδο	7	129	136	60%
Οικισμοί με ενταγμένα ή υπό ένταξη έργα στο ΕΣΠΑ 2014-2020, χωρίς σχεδιασμό ολοκλήρωσης στη συγκεκριμένη προγραμματική περίοδο	1	22	23	10%
Οικισμοί με ανάγκες σε υποδομές (κατασκευή ή συμπλήρωση) ενταγμένες σε εθνικούς πόρους – Ώριμα	2	20	22	10%
Οικισμοί με ανάγκες σε υποδομές (κατασκευή ή συμπλήρωση) και ωριμότητα μελετών, χωρίς διασφάλιση χρηματοδότησης κατά την τρέχουσα περίοδο	0	2	2	0,5%
Οικισμοί με ανάγκες σε υποδομές (κατασκευή ή συμπλήρωση), χωρίς την ωριμότητα μελετών – Ανώριμα	0	24	24	10,5%
Σύνολο	83	399	482	100%

Πηγή: Μονάδα Οργάνωσης της Διαχείρισης Αναπτυξιακών Προγραμμάτων (ΜΟΔ Α.Ε.) (2025). Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο Λυμάτων.

Στους μικρούς οικισμούς της χώρας  2,5 εκατομμύρια χωρίς δίκτυο. Και τα λύματα πάνε σε βόθρους, σε δίκτυα ομβρίων και στο περιβάλλον

Πέρα από τους οικισμούς Α, Β και Γ προτεραιότητας, υπάρχει και μια τέταρτη κατηγορία που συχνά παραμένει εκτός της δημόσιας συζήτησης. Πρόκειται για τους οικισμούς Δ’ προτεραιότητας, δηλαδή οικισμούς με πληθυσμό κάτω των 2.000 κατοίκων.

Σε αυτούς τους οικισμούς, που αντιστοιχούν σε περίπου 2,5 εκατομμύρια ισοδύναμους κατοίκους, δεν υπάρχουν οργανωμένα δίκτυα αποχέτευσης. Τα λύματα καταλήγουν σε απορροφητικούς βόθρους ή ακόμη και σε δίκτυα ομβρίων, επιβαρύνοντας σοβαρά το περιβάλλον και τα υπόγεια νερά.

«Μία από τις πιο σημαντικές κατηγορίες για τη διαχείριση λυμάτων στην Ελλάδα αφορά τους οικισμούς Δ’ προτεραιότητας. Πρόκειται για οικισμούς με πληθυσμό αιχμής <2.000 ισοδύναμων κατοίκων, οι οποίοι δεν εξυπηρε­τούνται, μέχρι και σήμερα, από κάποιο δίκτυο αποχέτευσης. Εκτιμάται ότι η συνολική τους πληθυσμιακή κάλυψη ανέρχεται σε περίπου 2,5 εκατομμύρια ισοδύναμους κατοίκους» επισημαίνει η έρευνα και τονίζει ότι:

«Για την πλήρη εφαρμογή της Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ είναι απαραίτητο να ληφθεί υπ’ όψιν και η διαχείριση των λυμάτων αυτών των οικισμών. Στη σημερινή τους κατάσταση, τα αστικά λύματα αυτών των οικισμών αποχε­τεύονται είτε σε απορροφητικούς βόθρους είτε σε δίκτυα ομβρίων, με απο­τέλεσμα να επιβαρύνεται σοβαρά το περιβάλλον. Η υφιστάμενη πρακτική οδηγεί σε ρύπανση των υπόγειων και επιφανειακών υδάτων».

«Παρόλο που για τους οικισμούς Δ’ προτεραιότητας δεν προβλέπεται θεσμική υποχρέωση για την κατασκευή δικτύου αποχέτευσης, απαιτείται η εφαρμογή άλλων κατάλληλων συστημάτων για την αποδοτική διαχείριση και επεξεργασία των λυμάτων. Αυτά τα συστήματα μπορεί να περιλαμβά­νουν μικρής κλίμακας ΕΕΛ ή άλλες τεχνολογίες που είναι κατάλληλες για την κλίμακα αυτών των οικισμών», επισημαίνεται.

Γιατί η Ελλάδα πληρώνει πρόστιμα

Η Ελλάδα είχε την υποχρέωση να συμμορφωθεί πλήρως με την ευρωπαϊκή οδηγία για τα αστικά λύματα ήδη από το 2005. Η μη τήρηση των υποχρεώσεων αυτών έχει οδηγήσει σε σειρά καταδικαστικών αποφάσεων και σημαντικά πρόστιμα.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ανατολικής Αττικής, όπου επιβλήθηκε κατ’ αποκοπήν πρόστιμο 10 εκατομμυρίων ευρώ και επιπλέον 3,64 εκατομμύρια ευρώ ανά εξάμηνο καθυστέρησης. Αντίστοιχες κυρώσεις έχουν επιβληθεί και για άλλες περιοχές, όπως η Ελευσίνα, λόγω ανεπαρκούς επεξεργασίας λυμάτων.

Οι χρηματικές ποινές επιβάλλονται όχι μόνο για την αρχική παράβαση, αλλά και για τη μη συμμόρφωση σε προηγούμενες αποφάσεις, γεγονός που επιβαρύνει σημαντικά τη χώρα.

«Καθίσταται σαφές ότι ο στόχος του Εθνικού Επιχειρησιακού Σχεδίου Λυμάτων για τους οικισμούς προτεραιότητας είναι η ολοκλήρωση των απαραίτητων έργων κατασκευής δικτύων και εγκαταστάσεων διαχείρισης αστικών αποβλήτων το συντομότερο και με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο, σύμφωνα με τις απαιτήσεις της Οδηγίας 91/271/ΕΟΚ. Η συμμόρφωση με την Οδηγία δεν συνιστά απλώς μια νομική υπο­χρέωση για τη χώρα, αλλά έχει ουσιαστική συμβολή στην προστασία του περιβάλλοντος και στη διασφάλιση της δημόσιας υγείας.

Η Ελλάδα είχε την υποχρέωση από το 2005 να συμμορφωθεί με την Κοι­νοτική Οδηγία 91/271/ΕΟΚ για τους οικισμούς με πληθυσμό άνω των 2.000 ισοδύναμων κατοίκων, η οποία προβλέπει ότι όλοι αυτοί οι οικισμοί πρέπει να διαθέτουν δίκτυα και εγκαταστάσεις διαχείρισης των αστικών αποβλήτων. Η μη συμμόρφωση έχει οδηγήσει στην επιβολή προστίμων στους φορείς διαχείρισης από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με τη χώρα να καταβάλλει μεγάλα ποσά από το 2007 λόγω κυρώσεων», λέει η έρευνα της διαΝΕΟσις.

Νέα ευρωπαϊκή οδηγία, με αυστηρότερα πρότυπα και απειλή για αυστηρότερα πρόστιμα 

Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία λόγω της νέας ευρωπαϊκής οδηγίας που αυστηροποιεί τα πρότυπα διαχείρισης λυμάτων.

Σύμφωνα με τη νέα νομοθεσία, έως το 2035 θα απαιτείται επεξεργασία λυμάτων σε όλους τους οικισμούς άνω των 1.000 κατοίκων, ενώ προβλέπονται και πιο αυστηρά επίπεδα επεξεργασίας για μεγάλες εγκαταστάσεις. Αυτό σημαίνει ότι το πεδίο εφαρμογής διευρύνεται και αφορά πλέον πολύ περισσότερους οικισμούς, αυξάνοντας τον κίνδυνο νέων προστίμων αν δεν επιταχυνθούν τα έργα.

Ειδικότερα, οι βασικές διατάξεις της νέας αναθεωρημένης Ευρωπαϊκής Οδηγίας περιλαμβάνουν τα εξής:

♦ Μέχρι το 2035, τα αστικά λύματα θα υποβάλλονται σε δευτερογενή επεξεργασία, δηλαδή απομάκρυνση της βιοαποδομήσιμης οργανικής ύλης, πριν απορριφθούν στο περιβάλλον, σε όλους τους οικισμούς με πληθυσμό 1.000 ισοδύναμων κατοίκων.

♦ Μέχρι το 2039, η τριτοβάθμια επεξεργασία, ήτοι η αφαίρεση αζώτου και φωσφόρου, θα εφαρμόζεται σε όλες τις ΜΕΛ που καλύπτουν πλη­θυσμό 150.000 ισοδύναμων κατοίκων και άνω.

♦ Μέχρι το 2045, η τριτοβάθμια επεξεργασία θα εφαρμόζεται σε όλες τις ΜΕΛ που καλύπτουν πληθυσμό 10.000 ισοδύναμων κατοίκων και άνω.

♦ Μία πρόσθετη επεξεργασία, τετάρτου βαθμού, μέσω της οποίας θα αφαιρείται ένα ευρύ φάσμα μικρορύπων, θα είναι υποχρεωτική για όλες τις εγκαταστάσεις που καλύπτουν πληθυσμό άνω των 150.000 ισοδύναμων κατοίκων (και άνω των 10.000 ισοδύναμων κατοίκων βάσει αξιολόγησης κινδύνου) έως το 2045.

♦ Η παρακολούθηση θα περιλαμβάνει αυστηρά κριτήρια για την ανίχνευση ιών, παθογόνων, χημικών ρύπων και άλλων επικίνδυνων ουσιών, διασφα­λίζοντας ότι η δημόσια υγεία και το περιβάλλον προστατεύονται σε όλα τα επίπεδα της διαδικασίας επεξεργασίας.

Ταυτόχρονα, οι χώρες της ΕΕ θα ενθαρρυνθούν να προωθήσουν την επανα- χρησιμοποίηση επεξεργασμένων λυμάτων σε περιοχές που αντιμετωπίζου υδατική πίεση, παρέχοντας βιώσιμες λύσεις για την αποτελεσματική αξιο­ποίηση των πόρων και τη μείωση της εξάρτησης από φυσικούς υδατικούς πόρους, ιδίως σε περιοχές που πλήττονται από ξηρασίες και άλλες περι­βαλλοντικές πιέσεις.

Οι βασικοί λόγοι  της διαχρονικής αποτυχίας στη διαχείριση των αστικών λυμάτων 

Παρά τα σημαντικά βήματα που έχουν γίνει, οι λόγοι για τους οποίους η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προβλήματα είναι πολλοί και διαρθρωτικοί.

♦ Ένα βασικό ζήτημα είναι η καθυστέρηση στην υλοποίηση έργων. Περίπου 136 από τους 228 μη συμμορφούμενους οικισμούς έχουν έργα ενταγμένα σε χρηματοδοτικά προγράμματα, αλλά αυτά δεν έχουν ολοκληρωθεί. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα έργα μεταφέρονται από προγραμματική περίοδο σε προγραμματική περίοδο.

♦ Ένα δεύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη ωριμότητας μελετών. Σε τουλάχιστον 24 οικισμούς δεν υπάρχουν καν ολοκληρωμένες μελέτες, γεγονός που καθυστερεί σημαντικά την έναρξη έργων.

♦ Σημαντικό εμπόδιο αποτελεί επίσης η λειτουργία των υφιστάμενων υποδομών. Υπάρχουν οικισμοί με παλαιά έργα που δεν λειτουργούν σωστά, λόγω φθορών, ελλιπούς συντήρησης ή τεχνικών προβλημάτων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα δίκτυα υπάρχουν, αλλά δεν έχουν συνδεθεί όλα τα νοικοκυριά, με αποτέλεσμα οι εγκαταστάσεις να μην αξιοποιούνται πλήρως.

♦ Επιπλέον, σε αρκετές περιοχές παρατηρείται υπερδιαστασιολόγηση έργων, που τελικά δεν χρησιμοποιούνται στο σύνολό τους, ή αντίθετα ανεπαρκής σχεδιασμός για μελλοντικές ανάγκες.

Τέλος, η διαχείριση των μικρών οικισμών παραμένει ένα από τα πιο δύσκολα ζητήματα, καθώς απαιτούνται διαφορετικές, αποκεντρωμένες λύσεις που δεν έχουν ακόμη αναπτυχθεί σε επαρκή βαθμό.

Κρίσιμη η ορθή περιβαλλοντική διαχείριση της ιλύος

Η μελέτη της διαΝΕΟσις τονίζει ότι η ορθή περιβαλλοντική διαχείριση της ιλύος είναι κρίσιμη. Αντιθέτως, μια κακή διαχείριση μπορεί να αναιρέσει τα οφέλη της επεξεργασίας των λυμάτων ή και να προκαλέσει δευτερογενή ρύπανση. Παράλληλα, η ιλύς μπορεί, έπειτα από κατάλληλη επεξεργασία και έλεγχο, να αξιοποιηθεί ξανά σε γεωργικές ή άλλες χρήσεις.

Ευκαιρία η αποτελεσματική διαχείριση των υγρών αποβλήτων και της ιλύος

Η αποδοτική διαχείριση των υγρών αποβλήτων και της ιλύος δεν είναι μόνο αναγκαιότητα, αλλά αποτελεί και ευκαιρία. Εκτός από τη μείωση της ρύπανσης μπορεί να δημιουργήσει επιπλέον οφέλη.

Η δευτεροβάθμια επεξεργασία, κατά την οποία αφαιρούνται ανεπιθύμητες ουσίες, θρεπτικές ουσίες και βαρέα μέταλλα, απομακρύνει περισσότερο από το 90% των αιωρούμενων στερεών και των οργανικών ρύπων από τα απόβλητα.

Ακόμη είναι απαραίτητη για την προστασία του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας, και η Ευρωπαϊκή Οδηγία 91/271/ΕΟΚ προβλέπει τουλάχιστον δευτεροβάθμια επεξεργασία για τα αστικά λύματα στις χώρες-μέλη. Με αυτόν τον τρόπο μειώνονται, επίσης, τα φορτία θρεπτικών ουσιών στα νερά υποδοχής, κάτι που ευνοεί τη βιοποικιλότητα σε υγροτόπους και λίμνες. Ωστόσο, μετά την αναθεώρηση της παραπάνω Οδηγίας το 2022, οι χώρες οφείλουν να συμμορφωθούν με περαιτέρω επεξεργασία μετά το 2035.

Τριτοβάθμια ή και περισσότερη επεξεργασία

Τα πιο σύγχρονα συστήματα διαχείρισης υγρών αποβλήτων προβλέπουν και τριτοβάθμια ή και περισσότερη επεξεργασία, με τελικό σκοπό την ανάκτηση και επαναχρησιμοποίηση κάποιου μέρους των αποβλήτων, στο πνεύμα της κυκλικής οικονομίας. Στο ίδιο πλαίσιο, η ευρωπαϊκή πολιτική κινείται τα τελευταία χρόνια προς αυστηρότερες απαιτήσεις και αναβαθμισμένα πρότυπα επεξεργασίας.

Η διαχείριση των υγρών λυμάτων, λύση στη λειψυδρία

Το νερό είναι περιορισμένος πόρος: μόνο ένα μικρό μέρος του παγκόσμιου νερού είναι διαθέσιμο ως γλυκό νερό και ακόμη μικρότερο είναι εύκολα αξιοποιήσιμο για πόση και άρδευση. Τα επεξεργασμένα ύδατα που προέρχονται από υγρά απόβλητα, εφόσον διαπιστωθεί ότι πληρούν πολύ συγκεκριμένες και αυστηρές προδιαγραφές ασφάλειας που ορίζονται πανευρωπαϊκά, μπορεί να χρησιμοποιηθούν για την άρδευση, για τον εμπλουτισμό υδροφορέων ή για βιομηχανικές χρήσεις.

Σε μια περίοδο αύξησης της θερμοκρασίας και επιδείνωσης της λειψυδρίας, τέτοιες πρακτικές μπορούν να αυξήσουν τη διαθεσιμότητα νερού για κάποιες χρήσεις. Ακόμη, η επαναχρησιμοποίηση μπορεί να μειώσει την υπεράντληση νερού από το υπέδαφος ή την επιφάνεια, π.χ. από γεωτρήσεις.

Λίπασμα στη γεωργία

Αντιστοίχως, η ιλύς έπειτα από αντίστοιχη επεξεργασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως λίπασμα στη γεωργία (έπειτα από κομποστοποίηση) ή ακόμα και για την παραγωγή ενέργειας, π.χ. μέσω αναερόβιας χώνευσης, θερμικής επεξεργασίας ή άλλων τεχνικών, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της. Σε πολλές χώρες αναπτύσσονται υποδομές και τεχνολογίες που μπορούν να αυξήσουν σημαντικά την ανάκτηση και αξιοποίησή της μέσα στην επόμενη δεκαετία, όπου υπάρχουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις.

Στην Ελλάδα παράγονται αξιοσημείωτες ποσότητες ιλύος, κυρίως από τις πόλεις και τουριστικές μονάδες. Σύμφωνα με το Εθνικό Σχέδιο Διαχείρισης Αποβλήτων, το 2018 η ποσότητα ήταν 106.384 tDS/έτος, μια ποσότητα που έως το 2030 προβλέπεται να έχει φτάσει τις 148.918 tDS/έτος. Η αναμενόμενη αυτή αύξηση καθιστά την αποδοτική διαχείριση της ιλύος ακόμα πιο σημαντική.

Υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης

Η σημερινή κατάσταση έχει μεγάλα περιθώρια βελτίωσης. Μόνο το 57% από τις 275Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων στη χώρα εφαρμόζει μεθόδους επεξεργασίας ιλύος. Από αυτές τις 158 Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων που επεξεργάζονται ιλύ, οι περισσότερες, 128, είναι σε συμμόρφωση με τους ευρωπαϊκούς κανόνες (και πάλι με την Οδηγία 91/271/ΕΟΚ). Οι πιο συνηθισμένες πρακτικές είναι η μηχανική αφυδάτωση, που είναι η πιο διαδεδομένη μέθοδος, και στη συνέχεια η μηχανική πάχυνση.

Η επαναχρησιμοποίηση της ιλύος είναι ακόμη πιο περιορισμένη. Από τις 128 Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων που επεξεργάζονται ιλύ σύμφωνα με τους ευρωπαϊκούς κανόνες, μόνο 8 μονάδες τη διαθέτουν για επαναχρησιμοποίηση (ανάμεσά τους και οι δύο στην Πάρο και τη Μονεμβασιά, που,επίσης, επαναχρησιμοποιούν τα λύματα).

Στις περισσότερες από τις υπόλοιπες, η επεξεργασμένη ιλύς καταλήγει συνήθως σε Χώρους Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων. Από τις 8 Εγκαταστάσεις Επεξεργασίας Λυμάτων που επαναχρησιμοποιούν την ιλύ, οι πέντε επιλέγουν την κομποστοποίηση ως τρόπο διάθεσης, η οποία συνήθως οδηγεί σε χρήση στη γεωργία, ως λίπασμα.

Ανοιχτή πληγή στη διαχείριση των αστικών λυμάτων εδώ και μισό αιώνα

Η διαχείριση των αστικών λυμάτων στην Ελλάδα συνδέεται άμεσα με τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της χώρας ήδη από την ένταξή της στην τότε ΕΟΚ, στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Από τότε, η Ελλάδα όφειλε να προσαρμοστεί σταδιακά στο ευρωπαϊκό κεκτημένο για την προστασία των υδάτων, με βασικό ορόσημο την Οδηγία 91/271/ΕΟΚ για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων. Η οδηγία αυτή θέτει σαφείς υποχρεώσεις: συλλογή και επεξεργασία λυμάτων σε όλους τους οικισμούς άνω των 2.000 κατοίκων, δευτεροβάθμια επεξεργασία για το σύνολο των απορρίψεων και πιο προηγμένα στάδια επεξεργασίας για μεγαλύτερους οικισμούς και ευαίσθητους αποδέκτες, καθώς και συνεχή παρακολούθηση των εγκαταστάσεων και των υδάτων.

Οι προθεσμίες ήταν συγκεκριμένες και αυστηρές: ήδη από το 1998 απαιτούνταν τριτοβάθμια επεξεργασία για μεγάλους οικισμούς σε ευαίσθητες περιοχές, ενώ έως το 2000 θα έπρεπε να έχουν ολοκληρωθεί οι βασικές υποδομές για οικισμούς άνω των 15.000 κατοίκων. Παρά τη σημαντική πρόοδο που επιτεύχθηκε, η πλήρης συμμόρφωση δεν ολοκληρώθηκε, δημιουργώντας ένα διαρκές έλλειμμα που μεταφέρεται μέχρι σήμερα.

Η δυσκολία εφαρμογής συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με το πολύπλοκο σύστημα διακυβέρνησης. Η ευθύνη κατανέμεται σε πολλά επίπεδα: η κεντρική διοίκηση καθορίζει την πολιτική και παρακολουθεί τη συμμόρφωση με την ευρωπαϊκή νομοθεσία, οι περιφέρειες υλοποιούν τα σχέδια διαχείρισης υδάτων και εποπτεύουν την κατάσταση των υδατικών πόρων, ενώ οι δήμοι έχουν την ευθύνη για την κατασκευή, λειτουργία και συντήρηση των υποδομών.

Παράλληλα, στον κύκλο ζωής των υγρών αποβλήτων – από τη συλλογή και την επεξεργασία έως τη διάθεση και την επαναχρησιμοποίηση – εμπλέκεται ένα ευρύ φάσμα φορέων: δημόσιοι οργανισμοί, επιχειρήσεις, ερευνητικά ιδρύματα και παραγωγικοί τομείς. Οι ρόλοι τους διαφέρουν (ρυθμιστικοί, εποπτικοί, τεχνικοί, οικονομικοί), δημιουργώντας ένα σύνθετο «κουβάρι» αρμοδιοτήτων. Η πολυπλοκότητα αυτή, σε συνδυασμό με τις διαχρονικές αδυναμίες συντονισμού, αποτελεί έναν από τους βασικούς λόγους για τις καθυστερήσεις και τη συνεχιζόμενη μη συμμόρφωση της χώρας.

Οι περιβαλλοντικοί έλεγχοι

 Επιπλέον επισημαίνεται ότι οι περιβαλλοντικοί έλεγχοι και οι επιθεωρήσεις που γίνονται, κυρίως μέσω επιτόπιων επισκέψεων, είναι πιθανό να μην επαρκούν, καθώς δεν καλύπτουν όλα τα έργα, γίνονται σποραδικά και συχνά δεν υπάρχει επαρκής ενημέρωση για τα ευρήματά τους, ακόμη και όταν εντοπίζονται προβλήματα.

Οι προτάσεις της έρευνας 

Η έρευνα καταλήγει σε προτάσεις πολιτικής προσαρμοσμένες στην ελληνική πραγματικότητα, ως εξής:

◊ Ενοποίηση σχετικών δημόσιων υπηρεσιών, π.χ. Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης, με σκοπό την ενίσχυση της δυνατότητας ανταλλαγής γνώσεων και καλών πρακτικών, τη βελτίωση της οργάνωσης και της διεκδίκησης χρηματοδοτήσεων, καθώς την πιο αποτελεσματική αποπληρωμή των οφειλών, όπου υπάρχουν.

◊ Εντατικοποίηση των περιβαλλοντικών ελέγχων, σε συνδυασμό με την ενεργοποίηση ενός μητρώου περιβαλλοντικών ελεγκτών.

◊ Συνεργασία με φορείς που διαθέτουν εξειδικευμένη τεχνογνωσία σε αντίστοιχα έργα, όπως δημόσιους οργανισμούς (π.χ. Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης και Αποχέτευσης, υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Ελληνική Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης), ακαδημαϊκά και ερευνητικά ιδρύματα (π.χ. πολυτεχνικές σχολές, Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης), καθώς και ιδιωτικές εταιρείες με εξειδίκευση στη διαχείριση υγρών αποβλήτων.

◊ Καλύτερη ανάλυση της οικονομικής βιωσιμότητας των έργων κατά τη φάση του σχεδιασμού και της υλοποίησής τους.

◊ Συστηματική παρακολούθηση και έλεγχος του συνολικού έργου από τις Διαχειριστικές Αρχές.

◊ Βελτίωση της εκπαίδευσης και στελέχωσης του προσωπικού που εμπλέκεται στη λειτουργία των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων.

◊ Διερεύνηση τρόπων μείωσης του ενεργειακού κόστους των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων, είτε υλοποιώντας έργα ενεργειακής αναβάθμισης των εγκαταστάσεων και αξιοποίησης νέων τεχνολογικών λύσεων είτε πραγματοποιώντας μια ενδελεχή τεχνοοικονομική ανάλυση του κόστους λειτουργίας των δομών επεξεργασίας αποβλήτων, προκειμένου να εξασφαλιστεί η ορθή και βιώσιμη λειτουργία των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων.

◊ Ενίσχυση των τεχνολογικών υποδομών για την επεξεργασία και την ανακύκλωση της ιλύος, ώστε να ανταποκρίνονται στις αυξανόμενες ανάγκες.

◊ Εκσυγχρονισμός του θεσμικού πλαισίου για την επαναχρησιμοποίηση των υγρών αποβλήτων και την επεξεργασία και διάθεση της ιλύος του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα.

◊ Παροχή κινήτρων και ενθάρρυνση των επενδύσεων, μέσω χρηματοδοτήσεων, σε τεχνολογίες επαναχρησιμοποίησης νερού.

◊ Ανάπτυξη πιλοτικών προγραμμάτων για την επαναχρησιμοποίηση της εκροής των Εγκαταστάσεων Επεξεργασίας Λυμάτων και την αξιοποίηση της ιλύος.

Η ταυτότητα της ερευνητικής ομάδας

Την έρευνα της ΔιαΝΕΟσις με τίτλο «Διαχείριση υγρών αποβλήτων στην Ελλάδα: Υφιστάμενη κατάσταση, προβλήματα και προτάσεις πολιτικής» υπογράφουν οι εξής:

Ερευνητική Ομάδα

Κωνσταντίνος Αραβώσης, Καθηγητής και Κάτοχος Έδρας UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ

Δρ Μάρκος Μαργαρίτης, Διδάκτωρ-Μεταδιδάκτωρ Μηχανικός ΕΜΠ σε θέματα Διαχείρισης Στερεών και Υγρών Αποβλήτων, Συνεργάτης Έδρας UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ

Δρ Ευάγγελος Σιώκας, Διδάκτωρ Μηχανικός ΕΜΠ σε θέματα Οικονομικής και Στρατηγικής Ανάλυσης της Τεχνολογίας και Καινοτομίας, Επιστημονικός Συνεργάτης Έδρας UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ, Αναπλ. Καθηγητής ΔΕΟ ΠΑΠΕΛ

Κοραλία Βαλλιάνου, Περιβαλλοντολόγος-Ερευνήτρια στην Έδρα UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ

Αριστείδης Ραψωματιώτης, Χημικός Μηχανικός ΕΜΠ και Υποψήφιος Διδάκτωρ σε θέματα Ψηφιακής Οικονομίας, Συνεργάτης Έδρας UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ

Δρ Μαίρη Ατζέμη, Διδάκτωρ Μηχανικός ΕΜΠ σε θέματα Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης και Αξιοποίησης Πόρων, Συνεργάτης Έδρας UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ

Χρήστος Καλαντζής, Υπ. Διδάκτωρ και Ερευνητής στην Έδρα UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ

Νικόλαος Ζαπαντιώτης, Ερευνητής στην Έδρα UNESCO για την Πράσινη Καινοτομία και Κυκλική Οικονομία ΕΜΠ