Νέο Κληρονομικό Δίκαιο: oι μεγάλες αλλαγές σε διαθήκες, συζύγους, νόμιμη μοίρα και χρέη

Βαθιές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο μεταβιβάζονται περιουσίες, εξοφλούνται τα χρέη μιας κληρονομίας και προστατεύονται σύζυγοι, παιδιά, σύντροφοι και δανειστές φέρνει ο ν. 5303/2026. Η μεταρρύθμιση του πέμπτου βιβλίου του Αστικού Κώδικα εισάγει για πρώτη φορά τις κληρονομικές συμβάσεις, μετατρέπει τη νόμιμη μοίρα από κληρονομικό μερίδιο σε χρηματική αξίωση, ενισχύει τη θέση του επιζώντος συζύγου, αναγνωρίζει υπό προϋποθέσεις δικαιώματα στον σύντροφο ελεύθερης ένωσης και περιορίζει την ευθύνη του κληρονόμου για τα χρέη του αποβιώσαντος.

Οι σημαντικότερες τομές παρουσιάστηκαν στο 1ο Συνέδριο για το Νέο Κληρονομικό Δίκαιο της Νομικής Βιβλιοθήκης από έξι διακεκριμένους νομικούς. Οι εισηγήσεις ανέδειξαν ότι ο ν. 5303/2026 δεν περιορίζεται σε επιμέρους διορθώσεις, αλλά αναμορφώνει συνολικά τη φιλοσοφία της κληρονομικής διαδοχής, επιδιώκοντας ταυτόχρονα μεγαλύτερη ελευθερία σχεδιασμού, προστασία των ασθενέστερων μερών και ασφάλεια στις συναλλαγές.

Οι Λένα Κοντογεώργου, Αντώνης Καραμπατζός, Απόστολος Γεωργιάδης, Ζαφείριος Τσολακίδης, Παναγιώτης Νικολόπουλος, Γεώργιος Κ. Λέκκας παρουσίασαν τις μεγάλες αλλαγές στο νέο Κληρονομικό Δίκαιο.

Το εισαγωγικό πάνελ του συνεδρίου, με τίτλο «Οι σημαντικότερες τροποποιήσεις», συντόνισε ο Απόστολος Γεωργιάδης, Ομότιμος και Επίτιμος Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και ανέπτυξαν εισηγήσεις οι:

◊ Λένα Κοντογεώργου, Συμβολαιογράφος Αθηνών και Πρόεδρος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Εφετείων Αθηνών, Πειραιώς, Αιγαίου και Δωδεκανήσου,

◊ Αντώνης Καραμπατζός, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ

◊ Ζαφείριος Τσολακίδης, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ

◊ Παναγιώτης Νικολόπουλος, Καθηγητής της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ,

◊ Γεώργιος Κ. Λέκκας, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ,

Οι σημαντικότερες τομές, που  παρουσιάστηκαν στο 1ο Συνέδριο για το Νέο Κληρονομικό Δίκαιο της Νομικής Βιβλιοθήκης έχουν ως εξής:

Δεσμευτικές συμφωνίες για τη μελλοντική κληρονομία

Η πλέον ριζική αλλαγή είναι η δυνατότητα σύναψης κληρονομικών συμβάσεων. Μέχρι σήμερα η μεταβίβαση της κληρονομίας μπορούσε να ρυθμιστεί κυρίως με διαθήκη, η οποία ανακαλείται ελεύθερα από τον διαθέτη. Με το νέο πλαίσιο, ο μελλοντικός κληρονομούμενος μπορεί να συμφωνεί δεσμευτικά με άλλο πρόσωπο ποιος θα εγκατασταθεί κληρονόμος, ποιος θα λάβει κληροδοσία ή ποιοι όροι θα συνοδεύσουν την κληρονομική διαδοχή. Οι σχετικές συμβάσεις θα μπορούν να καταρτίζονται εγκύρως από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026. Εξακολουθεί, πάντως, να απαγορεύεται η σύμβαση που αφορά την κληρονομία τρίτου προσώπου το οποίο βρίσκεται ακόμη στη ζωή.

Η σύμβαση υπερισχύει της αντίθετης διαθήκης

Η κληρονομική σύμβαση δεν μπορεί, κατά κανόνα, να ανακληθεί μονομερώς, γεγονός που της προσδίδει πολύ ισχυρότερο χαρακτήρα από τη διαθήκη. Προγενέστερη διαθήκη καταργείται μόνο κατά το μέρος που συγκρούεται με την κληρονομική σύμβαση, ενώ μεταγενέστερη διαθήκη ή νέα συμφωνία με άλλο πρόσωπο δεν ισχύει στο μέτρο που αντιβαίνει στην ήδη καταρτισμένη σύμβαση. Η δέσμευση καλύπτει ιδίως την εγκατάσταση κληρονόμου, τη σύσταση καταπιστεύματος ή κληροδοσίας, την επιβολή τρόπου και την επιλογή εφαρμοστέου δικαίου. Εξαίρεση προβλέπεται όταν ο τιμώμενος έχει υποπέσει σε σοβαρό παράπτωμα, όπως σε περίπτωση βαριάς αχαριστίας.

Συμφωνίες με αντάλλαγμα και αποφυγή κατακερματισμού

Το νέο δίκαιο επιτρέπει επίσης κληρονομική σύμβαση έναντι παροχής που εκπληρώνεται όσο ζει ο κληρονομούμενος. Τέτοια παροχή μπορεί να είναι η καταβολή ισόβιας προσόδου, η διατροφή ή η συστηματική φροντίδα. Το εργαλείο αυτό μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διατήρηση μιας επιχείρησης ή ενός ακινήτου ως ενιαίου οικονομικού συνόλου, χωρίς να κατακερματιστεί μεταξύ πολλών κληρονόμων. Ο Αντώνης Καραμπατζός, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, χαρακτήρισε τις κληρονομικές συμβάσεις ορθολογικό μέσο για την αποφυγή προβλημάτων ρευστοποίησης, οικογενειακών συγκρούσεων και αβεβαιότητας ως προς την τύχη της περιουσίας.

Παραχώρηση κληρονομικών δικαιωμάτων πριν από τον θάνατο

Μία ακόμη σημαντική δυνατότητα είναι η εκ των προτέρων παραίτηση από τη νόμιμη μοίρα ή ακόμη και από το εξ αδιαθέτου κληρονομικό δικαίωμα. Η συμφωνία γίνεται όσο ζει ο μελλοντικός κληρονομούμενος και μπορεί να συνοδεύεται από αντάλλαγμα. Μετά την παραίτηση, το συγκεκριμένο πρόσωπο αντιμετωπίζεται κατά τον χρόνο του θανάτου σαν να μην ζούσε, ώστε η κληρονομική διαδοχή να προχωρά στους επόμενους δικαιούχους. Το αντάλλαγμα θεωρείται δωρεά και προκαταβολή της κληρονομίας. Προστίθεται, επομένως, στη βάση υπολογισμού της νόμιμης μοίρας, ώστε να προστατεύονται οι υπόλοιποι μεριδούχοι και οι δανειστές της κληρονομίας.

Η νόμιμη μοίρα γίνεται κυρίως χρηματική αξίωση

Η δεύτερη μεγάλη ανατροπή αφορά τη νόμιμη μοίρα. Τα πρόσωπα που τη δικαιούνται δεν αλλάζουν: παραμένουν οι κατιόντες, οι γονείς και ο σύζυγος, ενώ το ποσοστό εξακολουθεί να αντιστοιχεί στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας. Αλλάζει, όμως, ριζικά η φύση του δικαιώματος. Ο μεριδούχος δεν γίνεται πλέον αυτομάτως συγκληρονόμος σε ποσοστό της περιουσίας. Αποκτά κατά κανόνα χρηματική αξίωση κατά του κληρονόμου. Έτσι, η οικογενειακή σχέση μετατρέπεται από σχέση συγκυριότητας σε σχέση δανειστή και οφειλέτη, περιορίζοντας τις υποχρεωτικές συνιδιοκτησίες και τον κατακερματισμό ακινήτων ή επιχειρήσεων.

Δυνατότητα αυτούσιας απόδοσης με δικαστική απόφαση

Παρότι η νέα αξίωση είναι κατά βάση χρηματική, το δικαστήριο μπορεί, ανάλογα με τις συνθήκες, να διατάξει διαφορετικό τρόπο ικανοποίησης. Μπορεί να επιδικάσει στον μεριδούχο ποσοστό της κληρονομίας ή συγκεκριμένα περιουσιακά στοιχεία αντί χρημάτων. Η αξίωση είναι μεταβιβαστή και κληρονομητή, ενώ ο δικαιούχος μπορεί να παραιτηθεί μονομερώς από αυτή. Παραγράφεται σε δύο έτη από το τέλος του έτους κατά το οποίο ο μεριδούχος πληροφορήθηκε τη γέννηση και τις προϋποθέσεις της. Σε κάθε περίπτωση, η αξίωση παραγράφεται μετά την πάροδο είκοσι ετών από τον θάνατο του κληρονομουμένου.

Δωρεές και γονικές παροχές στον υπολογισμό

Για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας συνυπολογίζονται ρητά οι γονικές παροχές και οι δωρεές αιτία θανάτου. Η παλαιά «μέμψη άστοργης δωρεάς» αντικαθίσταται από αξίωση καταβολής του ποσού που λείπει για τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας. Ο λήπτης της δωρεάς ευθύνεται μόνο μέχρι την αξία του αντικειμένου που απέκτησε και μπορεί, αντί να καταβάλει το αντίστοιχο ποσό, να επιστρέψει το ίδιο το περιουσιακό στοιχείο. Ο Παναγιώτης Νικολόπουλος, Καθηγητής της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, συνέδεσε την αλλαγή με την ανάγκη να διατηρούνται οικονομικά σύνολα, ιδίως επιχειρήσεις, χωρίς αναγκαστικές κατατμήσεις.

Νέοι λόγοι στέρησης της νόμιμης μοίρας

Η έννοια της αποκλήρωσης αντικαθίσταται από τον όρο «στέρηση της νόμιμης μοίρας». Στους λόγους στέρησης εντάσσονται ρητά πράξεις ενδοοικογενειακής βίας, ενώ αφαιρείται η παλαιά και αόριστη αναφορά στον «ανήθικο βίο». Παράλληλα, όταν ο δικαιούχος είναι άσωτος ή υπερχρεωμένος, ο διαθέτης μπορεί να προβλέψει ότι η νόμιμη μοίρα δεν θα περιέλθει απευθείας σε αυτόν αλλά στους κατιόντες του. Μπορεί, επίσης, να ορίσει εκτελεστή διαθήκης για τη διαχείριση της περιουσίας. Η διαθήκη που παραλείπει μεριδούχο καθίσταται ακυρώσιμη, ενώ η αξίωσή του εξοπλίζεται με γενικό προνόμιο.

Μεγαλύτερη μερίδα και προστασία για τον σύζυγο

Στην εξ αδιαθέτου διαδοχή ενισχύεται αισθητά η θέση του επιζώντος συζύγου. Όταν συντρέχει με ένα τέκνο, λαμβάνει πλέον το ένα τρίτο της κληρονομίας αντί του ενός τετάρτου. Στην τρίτη τάξη γίνεται αποκλειστικός κληρονόμος, χωρίς να συντρέχει με συγγενείς που προηγουμένως μπορούσαν να διεκδικήσουν μέρος της περιουσίας. Αποκτά ακόμη δικαίωμα αποκλειστικής χρήσης της οικογενειακής στέγης για ένα έτος και δυνατότητα να του επιδικαστεί επικαρπία. Παράλληλα, διατηρεί σε όλες τις τάξεις το εξαίρετο, δηλαδή τα κινητά αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν οι σύζυγοι στην κοινή οικιακή τους ζωή.

Κληρονομικά δικαιώματα και στην ελεύθερη ένωση

Για πρώτη φορά εντάσσεται στην εξ αδιαθέτου διαδοχή και ο σύντροφος που ζούσε με τον αποβιώσαντα σε μόνιμη ελεύθερη ένωση. Ο σύντροφος καλείται στην πέμπτη τάξη, εφόσον η συμβίωση διήρκεσε τουλάχιστον τρία έτη. Δεν απαιτείται ελάχιστη διάρκεια όταν το ζευγάρι είχε αποκτήσει παιδιά. Η ύπαρξη και η διάρκεια της συμβίωσης δεν προκύπτουν αυτομάτως, αλλά πρέπει να βεβαιώνονται από το δικαστήριο. Η ρύθμιση παρέχει ένα περιορισμένο αλλά σαφές δίχτυ προστασίας σε πρόσωπα που είχαν ουσιαστική κοινή ζωή χωρίς γάμο ή σύμφωνο συμβίωσης.

Νέα σειρά συγγενών και κατάργηση της παλαιάς τέταρτης τάξης

Αναδιαμορφώνονται συνολικά οι τάξεις της εξ αδιαθέτου διαδοχής. Καταργείται η παλαιά τέταρτη τάξη των προπαππούδων και προγιαγιάδων, ενώ προκρίνονται σε αρκετές περιπτώσεις νεότεροι συγγενείς. Ανίψια, μικρανίψια και ο επιζών σύζυγος προηγούνται έναντι του επιζώντος γονέα. Παράλληλα, αποσαφηνίζεται το κληρονομικό δικαίωμα των ετεροθαλών αδελφών και εισάγονται ρυθμίσεις για την αναζήτηση χαριστικών παροχών μεταξύ διαφορετικών οικογενειακών γραμμών. Ο Ζαφείριος Τσολακίδης, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, επισήμανε ότι κεντρικός στόχος είναι η περιουσία να κατευθύνεται προς πρόσωπα με στενότερο πραγματικό και οικογενειακό δεσμό.

Ο κληρονόμος δεν πληρώνει κατά κανόνα από την τσέπη του

Ιδιαίτερα σημαντική για τις υπερχρεωμένες κληρονομίες είναι η αντιστροφή του κανόνα ευθύνης του κληρονόμου. Με το προηγούμενο καθεστώς, ο κληρονόμος μπορούσε να ευθύνεται για τα χρέη του αποβιώσαντος και με την προσωπική του περιουσία, εκτός αν ακολουθούσε τη σύνθετη διαδικασία αποδοχής με το ευεργέτημα της απογραφής. Με το νέο άρθρο 1892 ΑΚ, κατά κανόνα υπέγγυα είναι μόνο τα περιουσιακά στοιχεία της κληρονομίας. Η προσωπική περιουσία του κληρονόμου προστατεύεται, χωρίς να απαιτείται η παλαιά, δαπανηρή και συχνά επικίνδυνη διαδικασία.

Πότε επανέρχεται η προσωπική ευθύνη

Η ευθύνη με την ατομική περιουσία παραμένει ως εξαίρεση όταν ο ίδιος ο κληρονόμος παραβιάζει τους κανόνες προστασίας των δανειστών. Αυτό συμβαίνει όταν δηλώσει ότι θα διαχειρίζεται και θα διαθέτει ελεύθερα την κληρονομιαία περιουσία, όταν μεταβιβάζει αντικείμενά της χωρίς την απαιτούμενη δικαστική άδεια, όταν από υπαιτιότητά του μειώνει την αξία της ή όταν δεν τηρεί τη νόμιμη σειρά εξόφλησης των δανειστών. Ο Γεώργιος Κ. Λέκκας, Καθηγητής Αστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ, σημείωσε ότι ενδέχεται να ανακύψουν ερμηνευτικά και άλλες περιπτώσεις προσωπικής ευθύνης.

Δικαστική εκκαθάριση και προστασία των δανειστών

Οι δανειστές της κληρονομίας μπορούν να στραφούν κατά της κληρονομιαίας περιουσίας και να ζητήσουν δικαστική εκκαθάριση όταν κινδυνεύει η ικανοποίησή τους. Προστατεύονται επίσης από τη σχετική ακυρότητα διαθέσεων του κληρονόμου που ματαιώνουν ή δυσχεραίνουν την εξόφλησή τους. Ο κληρονόμος μπορεί να αποκομίζει τα ωφελήματα της περιουσίας και να χρησιμοποιεί κεφάλαιό της για τη συντήρηση των αντικειμένων ή την πληρωμή των χρεών. Ευθύνεται, όμως, όταν με δική του υπαιτιότητα μειώνεται η συνολική αξία που είναι διαθέσιμη για τους πιστωτές.

Ευκολότερες μεταβιβάσεις ακινήτων και τίτλων

Το νέο καθεστώς επιχειρεί να διευκολύνει και τις συναλλαγές με τρίτους. Στο παλαιό σύστημα, η διάθεση σημαντικών στοιχείων από κληρονόμο με απογραφή απαιτούσε δικαστική άδεια, γεγονός που προκαλούσε καθυστερήσεις και αβεβαιότητα σε μεταβιβάσεις ακινήτων, τίτλων και άλλων αντικειμένων μεγάλης αξίας. Πλέον οι συναλλαγές μπορούν να πραγματοποιούνται με μεγαλύτερη ασφάλεια, ιδίως όταν ο κληρονόμος έχει υποβάλει δήλωση ελεύθερης διάθεσης. Η μεταρρύθμιση επιδιώκει να ισορροπήσει την προστασία των δανειστών με την ανάγκη να μην παραμένει η κληρονομιαία περιουσία οικονομικά αδρανής.

Διαθήκες με περισσότερους διαθέτες και τέλος στην απόλυτη απαγόρευση

Στο πεδίο των διαθηκών διατηρούνται οι βασικοί τύποι της ιδιόγραφης, της μυστικής και της δημόσιας διαθήκης, μαζί με τις έκτακτες μορφές που συντάσσονται σε συνθήκες άμεσου κινδύνου θανάτου. Σημαντική αλλαγή αποτελεί, όμως, η δυνατότητα περισσότερα πρόσωπα να συντάσσουν διαθήκη με μία πράξη. Η πράξη αυτή μπορεί να ισχύσει ως κληρονομική σύμβαση αιτία θανάτου, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις. Η νέα ρύθμιση απομακρύνεται από την απόλυτη απαγόρευση της συνδιαθήκης που ίσχυε στο προηγούμενο δίκαιο, χωρίς να καταργεί τον αυστηρά προσωπικό χαρακτήρα της τελευταίας βούλησης.

Η δημοσίευση δεν κρίνει το κύρος της διαθήκης

Κατά τη δημοσίευση, ο συμβολαιογράφος δεν αποφασίζει αν η διαθήκη είναι έγκυρη ή άκυρη. Δεν λειτουργεί ως δικαιοδοτικό όργανο, αλλά καταγράφει στο πρακτικό τα εξωτερικά χαρακτηριστικά και τυχόν εμφανή ελαττώματα. Πληροφορείται επίσημα τον θάνατο από τη ληξιαρχική πράξη και οφείλει να προχωρήσει χωρίς υπαίτια καθυστέρηση, ενσωματώνοντας ολόκληρο το κείμενο της διαθήκης στο πρακτικό. Δημοσιεύεται μόνο το πρωτότυπο της ιδιόγραφης, μυστικής ή έκτακτης διαθήκης και όχι επικυρωμένο φωτοαντίγραφο. Όταν το πρωτότυπο δεν υπάρχει, μπορεί να απαιτηθεί δικαστική βεβαίωση της κατάρτισης.

Η ανάληψη ιδιόγραφης διαθήκης δεν σημαίνει ανάκληση

Η ιδιόγραφη διαθήκη εξακολουθεί να απαιτεί ιδιόχειρη γραφή, χρονολόγηση και υπογραφή. Η ανάληψη διαθήκης που είχε κατατεθεί σε συμβολαιογράφο δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με ανάκλησή της. Αντίθετα, ανάκληση μπορεί να προκύψει από καταστροφή ή μεταβολή του εγγράφου, όταν αποδεικνύεται σχετική πρόθεση του διαθέτη. Η Λένα Κοντογεώργου, Συμβολαιογράφος Αθηνών και Πρόεδρος του Συμβολαιογραφικού Συλλόγου Εφετείων Αθηνών, Πειραιώς, Αιγαίου και Δωδεκανήσου, υπογράμμισε ότι η επαγωγή της κληρονομίας γίνεται με τον θάνατο, ανεξάρτητα από το πότε θα δημοσιευτεί η διαθήκη.

Ένα νέο σύστημα με περισσότερη ιδιωτική αυτονομία

Το νέο κληρονομικό δίκαιο μετακινεί το βάρος από τις άκαμπτες οικογενειακές συνιδιοκτησίες προς περισσότερο ευέλικτες και προσχεδιασμένες λύσεις. Οι πολίτες μπορούν να οργανώνουν εγκαίρως τη διαδοχή τους, να συνάπτουν δεσμευτικές συμφωνίες, να αποτρέπουν τον κατακερματισμό επιχειρήσεων και να περιορίζουν μελλοντικές συγκρούσεις. Ταυτόχρονα, ο επιζών σύζυγος ενισχύεται, ο σύντροφος ελεύθερης ένωσης αποκτά συγκεκριμένη προστασία, οι μεριδούχοι διατηρούν οικονομική αξίωση και ο κληρονόμος δεν κινδυνεύει κατά κανόνα να επιβαρυνθεί προσωπικά με τα χρέη του αποβιώσαντος.

daily.nb.org