ΣτΕ: μπορεί να ακυρώσει το περιβαλλοντικό ισοδύναμο του ΝΟΚ, που το ίδιο ενέκρινε;

Του Αργύρη Δεμερτζή/

Σχετικά με την προσφυγή πέντε δήμων στο ΣτΕ, κατά του Π.Δ. 94/2025 εφαρμογής του «Ειδικού Σχέδιου Περιβαλλοντικού Ισοδυνάμου Αναβάθμισης Πόλεων» ((ΕΣΠΙΑΠ), σε εκτέλεση των διατάξεων του ν. 5197/2025, το ecopress καταγράφει υπεύθυνες νομοτεχνικές απαντήσεις στο εύλογο και κυρίαρχο ερώτημα που προκύπτει:  μπορεί το ΣτΕ να ακυρώσει το ΠΔ για το περιβαλλοντικό ισοδύναμο, που το ίδιο το Δικαστήριο ενέκρινε ασκώντας διεξοδικό προληπτικό έλεγχο πριν θεσμοθετηθεί, ώστε να είναι σύμφωνο με το Σύνταγμα και τις αποφάσεις της Ολομέλειας του ΣτΕ για το ΝΟΚ;

-«Αν και η δικαστική αμφισβήτηση του Π.Δ. 94/2025 αποτελεί αναμενόμενη συνέπεια του κανονιστικού και εκτελεστού του χαρακτήρα, η συμβατότητα του ΕΣΠΙΑΠ, τόσο με τη συνταγματική προστασία του περιβάλλοντος, όσο και με το ζήτημα της άρσης ή του περιορισμού της διοίκησης να συμμορφωθεί με τις ήδη εκδοθείσες ακυρωτικές αποφάσεις, έχει ήδη θωρακιστεί με την υπ’ αρ. 135/2025 γνωμοδότηση του ΣτΕ» αναφέρουν στο  ecopress  ανεξάρτητες νομικές πηγές, με άριστη επιστημονική γνώση του θέματος

 -Από το ΥΠΕΝ δίνουν το μήνυμα ότι στην κατάρτιση του Π.Δ. 94/2025, εφαρμογής του «Ειδικού Σχέδιου Περιβαλλοντικού Ισοδυνάμου Αναβάθμισης Πόλεων» ((ΕΣΠΙΑΠ) ακολουθήθηκαν η ανάλυση και τεκμηρίωση που όρισε το ΣτΕ, και ότι  ενσωματώθηκαν πλήρως οι παρατηρήσεις του Δικαστηρίου, τονίζοντας ότι: «το ΠΔ για το περιβαλλοντικό ισοδύναμο είναι ασφαλές με την έγκριση του ΣτΕ».

«Προστασία του δημοσίου συμφέροντος και αποτροπή δημιουργίας ημιτελών και εγκαταλελειμμένων κτιρίων»

Οι Δήμοι Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης, Αλίμου, Αμαρουσίου, Κηφισιάς και Φιλοθέης – Ψυχικού, κατέθεσαν τη Δευτέρα 19 Ιανουαρίου 2026 προσφυγή στο Συμβούλιο της Επικρατείας κατά του Π.Δ. 94/2025 και των συναφών κανονιστικών πράξεων που επιχειρούν να εφαρμόσουν το λεγόμενο «Ειδικό Σχέδιο Περιβαλλοντικού Ισοδυνάμου Αναβάθμισης Πόλεων», σε εκτέλεση των διατάξεων του ν. 5197/2025.

«Το προεδρικό διάταγμα 94/2025  περιγράφει τα μέτρα περιβαλλοντικού ισοδυνάμου, κατ’ άρθρο 68 παρ. 2 περ. β΄ Ν. 5197/2022, καθορίζει το ύψος του περιβαλλοντικού ισοδυνάμου, τη διαδικασία και τους υπόχρεους καταβολής του, και θεσπίζει τους όρους και τις προϋποθέσεις της έννοιας της “εκκίνησης των οικοδομικών εργασιών”. Ως τέτοιο, αποτελεί μία εκτελεστή, κανονιστική διοικητική πράξη, δεδομένου ότι αναγνωρίζει δικαιώματα, επιβάλει υποχρεώσεις και ρυθμίζει καταστάσεις σε γενικό και αφηρημένο επίπεδο, έστω και για περιορισμένο αριθμό οικοδομικών αδειών, με κριτήρια αντικειμενικά και απρόσωπα»,  σημειώνουν στο ecopress διακεκριμένες νομικές πηγές. με άριστη επιστημονική γνώση του θέματος προσθέτοντας ότι:

-«Κατ’ επέκταση, η προσβολή του ενώπιον του Συμβουλίου της Επικρατείας δεν αποτελεί έκπληξη».

-«Ωστόσο, συνεχίζουν οι ίδιες πηγές, όπως μνημονεύει και το ίδιο το εν λόγω προεδρικό διάταγμα στο υπό 6 στοιχείο του προοιμίου του και λαμβάνει υπόψη, πριν τη δημοσίευση του Π.Δ. 94/2025 είχε δημοσιευτεί η υπ’ αρ. 135/2025 γνωμοδότηση του Συμβουλίου της Επικρατείας. Με την τελευταία, το Δικαστήριο επιβεβαίωσε, ήδη, τη συνταγματικότητα του ΕΣΠΙΑΠ, ως θεμιτού, κατά το Άρθρο 24 του Συντάγματος, μηχανισμού για την εξισορρόπηση των δυσμενών συνεπειών από τη χρήση κινήτρων του ΝΟΚ σε έναν πεπερασμένο, πάντως, αριθμό οικοδομικών αδειών (σκ. 8).

Επιπλέον, το ΣτΕ υπογράμμισε ότι η επανέκδοση και, ακολούθως, η υλοποίηση των ακυρωθεισών αδειών και εκείνων που έχουν προσβληθεί δικαστικά, δεν αντίκεινται στο Σύνταγμα, δεδομένου ότι ο μηχανισμός του ΕΣΠΙΑΠ αποβλέπει στην προστασία του δημοσίου συμφέροντος, υπό την έννοια της αποτροπής δημιουργίας ημιτελών και εγκαταλελειμμένων κτιρίων που επιβαρύνουν τη δημόσια υγεία, την ασφάλεια, την την αισθητική αλλά και την οικονομία, σε συνδυασμό με τη σταθμισμένη αντιμετώπιση των συνεπειών που υφίστανται τρίτοι από τη μαζική ακύρωση των αδειών (σκ. 10)».

«Συνεπώς, τονίζουν ότι, αν και η δικαστική αμφισβήτηση του Π.Δ. 94/2025 αποτελεί αναμενόμενη συνέπεια του κανονιστικού και εκτελεστού του χαρακτήρα, η συμβατότητα του ΕΣΠΙΑΠ, τόσο με τη συνταγματική προστασία του περιβάλλοντος, όσο και με το ζήτημα της άρσης ή του περιορισμού της διοίκησης να συμμορφωθεί με τις ήδη εκδοθείσες ακυρωτικές αποφάσεις, έχει ήδη θωρακιστεί με την υπ’ αρ. 135/2025 γνωμοδότηση του ΣτΕ».

Το “δόγμα” του ΥΠΕΝ, πλήρους εναρμόνισης του πολεοδομικού και χωροταξικού πλαισίου με τις αποφάσεις του ΣτΕ 

-«Εμείς ως είχαμε υποχρέωση, κάναμε την μέγιστη κίνηση εξασφάλισης που είναι η έκδοση Προεδρικού Διατάγματος, κατόπιν προληπτικού ελέγχου της νομιμότητας και συνταγματικότητας των διατάξεων του από το Συμβούλιο της Επικρατείας, ώστε να υπάρχει στο υψηλότερο επίπεδο ασφάλεια δικαίου», απάντησε ανώτατη αρμόδια πηγή του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας στο δημοσιογραφικό ερώτημα: πως αντιμετωπίζει το ΥΠΕΝ τον νέο κύκλο προσφυγών Δήμων στο ΣτΕ κατά του περιβαλλοντικού ισοδυνάμου του ΝΟΚ.

Πρέπει να σημειωθεί ότι το ΥΠΕΝ για το σύνολο των πολεοδομικών και χωροταξικών θεμάτων έχει αποφασίσει να ακολουθήσει το «δόγμα» της «πλήρους εναρμόνισης του νομοθετικού πλαισίου με τη νομολογία του ανώτατου δικαστηρίου και διαρκούς συνεργασίας με το ΣτΕ».

Προωθείται η νομοθέτηση μέσω Προεδρικών Διαταγμάτων, ώστε να γίνεται προληπτικός νομοτεχνικός έλεγχος των ΠΔ από το ΣτΕ, προκειμένου, όπως τονίζει με κάθε ευκαιρία η πολιτική ηγεσία του υπουργείου: «να υπάρχει η μέγιστη ασφάλεια πολεοδομικού και χωροταξικού δικαίου».

Αυτός είναι ο λόγος που το ΥΠΕΝ έχει αποφασίσει να δώσει λύσεις μέσα από τις μελέτες του νέου πολεοδομικού σχεδιασμού, που θα ολοκληρωθούν με τη μορφή ΠΔ κατόπιν έγκρισης του ΣτΕ. Kαι που παράλληλα το υπουργείο εγκατέλειψε σχεδιασμούς νομοθετικών μεταβατικών ρυθμίσεων μέσω νομοσχεδίων στη Βουλή, που δεν ελέγχονται προληπτικά από το ΣτΕ, για καυτά θέματα που αφορούν χιλιάδες ιδιοκτήτες και επενδυτές.

Πρόκειται για μεγάλα και ανοιχτά θέματα, όπως για παράδειγμα της εκτός σχεδίου δόμησης, επαναφοράς δυνατότητας υπαγωγής σε τακτοποίηση αυθαιρέτων κατηγορίας 5, οριοθέτησης των οικισμών με νέα κριτήρια, πτα οποία  επίσης εγκρίθηκαν με ΠΔ, μετά από προληπτικό νομοτεχνικό έλεγχο και αυστηρές παρατηρήσεις του ΣτΕ κ.α.

Θέματα για τα οποία οι εκκρεμότητες και οι ανατροπές που προκαλούνται μέχρι τουλάχιστον την ολοκλήρωση του νέου πολεοδομικού και χωροταξικού σχεδιασμού το 2026-27 συγκεντρώνουν αντιδράσεις, και συνεπάγονται οικονομικό, κοινωνικό αλλά και πολιτικό κόστος.

Είναι αξιοσημείωτο ότι η Πανελλήνια Ομοσπονδία Ξενοδόχων (ΠΟΞ) βάζει στο στόχαστρο της τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας και καλεί το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας να δώσει άμεση νομοθετική λύση, χωρίς να απαιτείται για την εκτός σχεδίου δόμηση η ύπαρξη γηπέδου με «πρόσωπο» σε πολεοδομικά αναγνωρισμένο δρόμο, με προεδρικό διάταγμα.  Και ταυτοχρόνως στέλνει μήνυμα στο υπουργείο, που ακολουθεί τη νομολογία του ΣτΕ, ότι από το «πάγωμα» έκδοσης νέων και την ακύρωση οικοδομικών αδειών που έχουν νομίμως εκδοθεί «αναμένεται να ζημιώσουν σοβαρά και τα δημόσια ταμεία, λόγω των εύλογων αξιώσεων αποζημίωσης, που θα εγερθούν από επενδυτές και ιδιώτες».

Λογαριασμός αποζημιώσεων στο δημόσιο για το “πάγωμα” της εκτός σχεδίου δόμησης

«Ισχυρό το ΠΔ του ΝΟΚ  και δείχνει το μέτρο ασφάλειας για την έκδοση κανονιστικής πράξης»

-«Πράγματι θα είναι οξύμωρο για κάτι που έχει ελέγξει ως στοιχείο νομιμότητας το Συμβούλιο της Επικρατείας, το ίδιο να εκφράσει μία διαφορετική άποψη και να ακυρώσει το διάταγμα», απαντούν νομικές πηγές στο ερώτημα εάν μπορεί το ΣτΕ να ακυρώσει το ΠΔ για το περιβαλλοντικό ισοδύναμο που το ίδιο το δικαστήριο έχει εγκρίνει και για την ανατροπή που θα προκληθεί στο αφήγημα ότι η έγκριση ΠΔ του ΥΠΕΝ από το ΣτΕ εγγυάται την ασφάλεια δικαίου στο πολεοδομικό και χωροταξικό θεσμικό πλαίσιο.

-«Παρόλα ταύτα, αυτό δεν επιδρά στη διαδικασία», σημειώνουν οι ίδιες πηγές και εξηγούν ότι:

-«Δηλαδή γίνεται προσβολή του διατάγματος και μάλιστα κρίνεται αν η συζήτηση αυτής της υποθέσεως θα συζητηθεί και στην Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας, από δικαστές, που προφανώς δεν ήταν και στη σύνθεση της κρίσης του αρχικού διατάγματος».

-«Όλες οι κανονιστικές πράξεις προσβάλλονται, άρα από αυτό τον κανόνα δεν μπορεί να εκφύγουν και τα προεδρικά διατάγματα διότι και αυτά είναι κανονιστικές πράξεις. Υπάρχει αυτός ο κανόνας για τον πρόσθετο λόγο, ότι η κυβερνητική επιλογή, και η επιλογή του υπουργού για το πώς θα προτείνει ένα διάταγμα προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας είναι ανεξάρτητη από την γνωμοδότηση επί του πρακτικού του ΣτΕ. Δεν προβλέπονται κυρώσεις εάν ένας υπουργός προχωρήσει σε έκδοση διατάγματος σε αντίθεση με ότι λέει το Συμβούλιο της Επικρατείας».

Σε κάθε περίπτωση διευκρινίζεται περαιτέρω ότι: «πρέπει να υπάρχει αυτό το τελευταίο καταφύγιο, να μπορεί να προσφύγει κάποιος και κατά αυτής της κανονιστικής πράξης, που θα εκδοθεί για να ελέγχεται ακριβώς και εάν η έκδοση του προεδρικού διατάγματος ενσωμάτωσε απολύτως και τη γνωμοδότηση του ΣτΕ», σημειώνουν οι νομικές πηγές στο ρεπορτάζ του ecopress και  υπογραμμίζουν ότι:

-«Κάτι που δεν ισχύει στην προκειμένη περίπτωση για το ΠΔ του ΝΟΚ είναι ισχυρή και δείχνει το μέτρο ασφάλειας για την έκδοση κανονιστικής πράξης».

Η περίπτωση της προσφυγής, που ενίσχυσε τη θέση του δικαστηρίου για το προεδρικό διάταγμα του Ελληνικού

-«Έχουμε ξαναδεί την κρίση και την αίτηση ακύρωσης ακόμη και σε προεδρικά διατάγματα που έχει κάνει τον έλεγχο η Ολομέλεια του συμβουλίου της Επικρατείας,  όπως για παράδειγμα στο Ελληνικό», αναφέρουν οι ίδιες πηγές και σημειώνουν ότι:

«Παρόλο που η επεξεργασία του προεδρικού διατάγματος για το Ελληνικό είχε γίνει από την Ολομέλεια του ΣτΕ έγινε αίτηση ακύρωσης μετά την έκδοση στο διατάγματος και συζητήθηκε η υπόθεση».

-Ποιο ήταν όμως το αποτέλεσμα της δικαστικής απόφασης;

-«Το αποτέλεσμα ήταν ότι  ενίσχυσε το δικαστήριο τη θέση του για το προεδρικό διάταγμα για το Ελληνικό».

Παράλληλα σημειώνεται ότι σε εκδοχή ανατροπής δεν έχουμε δει παρόμοια προσφυγή κατά προεδρικού διατάγματος που έχει τύχει της νομοτεχνικής έγκρισης του ΣτΕ τουλάχιστον σε επίπεδο του Ε Τμήματος του δικαστηρίου, σε άλλες περιπτώσεις θεμάτων είναι ενδεχόμενο να έχει συμβεί.

ΥΠΕΝ: οι Δήμοι  μπορούν και πρέπει να ορίσουν το μέλλον των περιοχών τους, μέσω του νέου πολεοδομικού σχεδιασμού 

Στο βασικό επιχείρημα που προβάλλουν οι Δήμοι, ότι «με την προσφυγή τους στο ΣτΕ κατά του ΠΔ για το περιβαλλοντικό ισοδύναμο  οι Δήμοι υπερασπίζονται τον συνταγματικό ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και το αυτονόητο δικαίωμα των τοπικών κοινωνιών να προστατεύουν το οικιστικό τους περιβάλλον, τη φυσιογνωμία των πόλεων και την ποιότητα ζωής των πολιτών» οι ίδιες πηγές του ΥΠΕΝ  απαντούν ότι:

«Οι Δήμοι έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν και με τις προτάσεις που καλούνται να καταθέσουν στον πλαίσιο της τελικής κατάρτισης των μελετών του νέου πολεοδομικού σχεδιασμού των νέων ΤΠΣ, ΕΠΣ, Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή, αναγνώρισης οδών και οριοθέτησης οικισμών, να καθορίσουν τους κανόνες και περιορισμούς δόμησης, και χρήσεων γης για τις περιοχές τους».

Οι στόχοι της νέας προσφυγής των Δήμων στο ΣτΕ κατά του περιβαλλοντικού ισοδύναμου 

Από την πλευρά τους οι πέντε Δήμοι που προσέφυγαν στο ΣτΕ σημειώνουν ότι βασικός στόχος της προσφυγής τους είναι η ακύρωση ενός θεσμικού πλαισίου που επιχειρεί:

♦ να διασώσει οικοδομικές άδειες εκδοθείσες βάσει πολεοδομικών κινήτρων που κρίθηκαν αντισυνταγματικά,

♦ να παρακάμψει ευθέως τις ακυρωτικές αποφάσεις της Δικαιοσύνης,

♦ και να αντικαταστήσει τις έννομες συνέπειες της ακύρωσης παράνομων πράξεων με αόριστα και αποσπασματικά «περιβαλλοντικά ισοδύναμα», άσχετα με τον τόπο και τη βλάβη που έχει προκληθεί.

Η προστασία του οικιστικού περιβάλλοντος, κατά το άρθρο 24 του Συντάγματος και τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, δεν αφορά ιδιωτικά οικονομικά συμφέροντα, αλλά προεχόντως το δημόσιο συμφέρον και τα δικαιώματα των πολιτών. Δεν μπορεί, συνεπώς, να μετατρέπεται σε αντικείμενο οικονομικής συναλλαγής.

Η προσφυγή αυτή λένε οι Δήμοι ότι  αποτελεί τη φυσική συνέχεια της περσινής ιστορικής δικαστικής νίκης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των πολιτών, όταν το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε τα πολεοδομικά «κίνητρα» του ΝΟΚ, υπερασπίζοντας τη συνταγματική τάξη και την ισότητα στους όρους δόμησης.

Σύμφωνα με του δήμους, σήμερα, επιχειρείται εκ νέου, με έμμεσο και λαθραίο τρόπο, η ανατροπή αυτής της δικαστικής κρίσης, μέσω ενός μηχανισμού που:

♦ υποβαθμίζει την πλήρη δικαστική προστασία των πολιτών,

♦ δημιουργεί όρους δόμησης δύο ταχυτήτων,

♦ και νομιμοποιεί εκ των υστέρων πολεοδομικές επιβαρύνσεις, ιδίως σε περιοχές ειδικής προστασίας, όπως κηπουπόλεις, παραδοσιακοί οικισμοί και αρχαιολογικοί χώροι.

Η περιβαλλοντική και πολεοδομική προστασία δεν μπορεί να εξαγοράζεται με χρηματικά ανταλλάγματα, ούτε να υποκαθιστά την εφαρμογή του Συντάγματος και των δικαστικών αποφάσεων.